به گزارش ایراف، به نقل از کاسپینپست، تازهترین ارزیابی مؤسسه بینالمللی آب استکهلم (SIWI) نشان میدهد که حوزه آبی دریای آمو، که یکی از مهمترین رودخانههای فرامرزی میان افغانستان و چند کشور آسیای مرکزی است، اکنون در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود قرار دارد.
فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، افزایش تقاضا برای آب و ضعف همکاریهای منطقهای باعث شده مدیریت این حوزه روزبهروز دشوارتر شود و خطر بروز تنشهای آبی افزایش یابد.
در این گزارش تأکید شده که افزایش دما، تغییر الگوهای بارش و ذوب سریع یخچالهای طبیعی در سراسر منطقه، زمان و میزان دسترسی به آب را دگرگون کرده و نوسانات جریان رودخانهها را بیشتر میکند.
این وضعیت کمبودهای فصلی را تشدید کرده و رقابت میان بخشهای مختلف مصرفکننده آب را افزایش میدهد؛ رقابتی که میتواند امنیت غذایی، تولید انرژی و معیشت مردم را در کشورهای منطقه تحتتأثیر قرار دهد.
در همین حال، ساختارهای موجود حکمرانی آب نتوانستهاند خود را با این شرایط جدید هماهنگ کنند و ضعف تبادل اطلاعات، نبود هماهنگی و کمبود اعتماد میان کشورها همچنان مانع شکلگیری یک چارچوب پایدار همکاری شده است.
کاسپینپست مینویسد که افغانستان بهعنوان یکی از کشورهای بالادست حوزه آمو، هنوز در چارچوبهای رسمی مدیریت آب منطقهای حضور ندارد و این موضوع با توجه به تشدید رقابت بر سر منابع آب، دیگر قابل تداوم نیست.
یکی از مهمترین نمونههای این وضعیت، پروژه ساخت کانال قوشتپه در شمال افغانستان است؛ پروژهای که بهگفته کارشناسان، پس از تکمیل میتواند بین ۸ تا ۲۰ درصد از میانگین جریان سالانه دریای آمو را منحرف کند.
این کانال برای افغانستان اهمیت حیاتی دارد و با امنیت غذایی و توسعه کشاورزی این کشور گره خورده است، اما نبود هماهنگی منطقهای درباره آن، خطر افزایش تنشهای آبی را برجسته میکند.
در بخش دیگری از گزارش SIWI که توسط کاسپینپست بازتاب یافته، آمده است که وضعیت کنونی همزمان یک تهدید و یک فرصت برای منطقه محسوب میشود.
اگر همکاریها تقویت نشود، کشورهای منطقه ممکن است با زنجیرهای از پیامدها از جمله کمبود شدید آب، فشارهای اقتصادی، بیثباتی اجتماعی، مهاجرت و عقبگرد در اهداف توسعه پایدار روبهرو شوند.
اما در مقابل، بحران اقلیمی میتواند انگیزهای تازه برای همکاری ایجاد کند، بهشرط آنکه کشورها از تمرکز صرف بر «تقسیم آب» فاصله گرفته و رویکردی یکپارچه اتخاذ کنند که ارتباط آب با انرژی، کشاورزی، تجارت و اتصال منطقهای را در نظر بگیرد.
گزارش همچنین بر ضرورت ادغام تدریجی و عملگرایانه افغانستان در همکاریهای آبی و اقلیمی منطقه تأکید دارد.
بهگفته SIWI، گامهای اولیه میتواند شامل مشارکت افغانستان در گفتوگوهای فنی، حضور در پلتفرمهای تبادل اطلاعات و اجرای برنامههای مشترک نظارتی باشد؛ اقداماتی که میتواند اعتمادسازی کرده و زمینه را برای همکاری رسمیتر در آینده فراهم کند. در کنار این موضوع، تقویت زیرساختهای نظارتی، توسعه سیستمهای هشدار زودهنگام و گسترش کشاورزی مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی از جمله اقداماتی است که میتواند آسیبپذیری منطقه را کاهش دهد.
کاسپینپست یادآور میشود که مؤسسه SIWI از سال ۲۰۱۸ روند گفتوگوهای موسوم به «ترک ۱.۵» را میان افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی آغاز کرده و در نشست اخیر این روند که در مارس ۲۰۲۶ در تاشکند برگزار شد، کارشناسان و نمایندگان کشورها راهکارهای عملی همکاری را بررسی کردند.
نتایج این نشستها نشان میدهد که با وجود حساسیتهای سیاسی، مسیر عملگرایانهای برای پیشرفت وجود دارد و کشورها میتوانند با آغاز همکاریهای فنی و تکیه بر وابستگیهای متقابل، از رویکردهای پراکنده به سمت حکمرانی هماهنگتر و فراگیرتر آب حرکت کنند.
در پایان گزارش تأکید شده که چالشهای پیشروی منطقه قابلتوجه است و خطرات ناشی از بیعملی واقعی هستند، اما همچنان فرصتهایی برای تبدیل فشارهای مشترک به بستری برای همکاری وجود دارد.
آینده این مسیر به تداوم گفتوگوها، اصلاح چارچوبهای موجود و پذیرش این واقعیت بستگی دارد که همکاری فراگیر نهتنها مطلوب، بلکه برای ثبات بلندمدت منطقه ضروری است.
