دکتر اسماعیل بشری، پژوهشگر روابط بینالملل و پژوهشگر سابق مرکز استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، در گفتوگو با ایراف با اشاره به رویکرد ترکیه در قبال تحولات منطقه گفت: سیاست خارجی ترکیه در سالهای اخیر بر ایجاد نوعی توازن در منطقه استوار شده است؛ بهگونهای که این کشور تلاش میکند هم روابط خود را با کشورهای عربی و جهان اسلام حفظ کند، هم مانع گسترش اقدامات نظامی و تجاوزکارانه رژيم صهیونیستی در منطقه شود و در عین حال روابط خود با جمهوری اسلامی ایران را در چارچوب همکاری و دوستی ادامه دهد.
به گفته وی، ترکیه با در نظر گرفتن جایگاه خود در ناتو و موقعیت ژئوپلیتیکیاش، تلاش میکند میان این ملاحظات مختلف تعادل برقرار کند.
پیشینه حمایت ترکیه از فلسطین
دکتر بشری در ادامه با اشاره به سابقه مواضع ترکیه در قبال مسئله فلسطین اظهار کرد: ترکیه در سالهای گذشته نیز در برابر اقدامات اسرائیل علیه مردم فلسطین موضعگیریهای مختلفی داشته است. یکی از نمونههای مهم این موضوع، حادثه کشتی حامل کمکهای بشردوستانه به غزه بود که با حمله نیروهای اشغالگر مواجه شد و سرنشینان آن عمدتاً از شهروندان ترکیه بودند. این حادثه بازتاب گستردهای در افکار عمومی ترکیه داشت و موجی از همدلی و حمایت از مردم فلسطین در این کشور ایجاد کرد.
وی افزود: جامعه ترکیه به طور سنتی نسبت به مسئله فلسطین حساسیت بالایی دارد و نوعی همدلی تاریخی با مردم این سرزمین در میان افکار عمومی ترکیه وجود دارد. این مسئله باعث شده دولتهای مختلف ترکیه نیز در مقاطع گوناگون نسبت به تحولات فلسطین واکنش نشان دهند و در سطح سیاسی و دیپلماتیک از حقوق فلسطینیان دفاع کنند.
به گفته این پژوهشگر روابط بینالملل، روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه نیز در پررنگتر شدن این مواضع تأثیر داشته است. این حزب که از نظر فکری به جریانهای اسلامگرای منطقه نزدیک است، همواره تلاش کرده حمایت سیاسی از فلسطین را در دستور کار سیاست خارجی خود قرار دهد و در مواضع رسمی خود نسبت به اقدامات اسرائیل انتقادهای صریحتری مطرح کند.
پیوندهای فکری و سیاسی با جریانهای اسلامی منطقه
بشری با اشاره به ریشههای فکری برخی جریانهای سیاسی در منطقه گفت: حزب عدالت و توسعه از نظر فکری تا حدی به جریان اخوانالمسلمین نزدیک است و اخوانالمسلمین نیز از جریانهایی است که همواره از مسئله فلسطین حمایت کرده است. در همین چارچوب، برخی کشورهای منطقه از جمله قطر نیز دارای گرایشهایی نزدیک به این جریان فکری هستند و همین مسئله موجب نوعی همگرایی سیاسی در حمایت از فلسطین شده است.
وی ادامه داد: این همگرایی فکری و سیاسی باعث شده ترکیه در بسیاری از موارد در کنار جریانهای حامی فلسطین در جهان اسلام قرار گیرد و مواضع خود را در حمایت از مردم فلسطین و بهویژه ساکنان غزه مطرح کند.
با این حال، بشری تأکید کرد که سیاست خارجی ترکیه تنها بر پایه ملاحظات ایدئولوژیک شکل نمیگیرد و این کشور همواره تلاش کرده میان گرایشهای سیاسی، الزامات امنیتی و منافع ملی خود توازن برقرار کند.
معادله ناتو و محدودیتهای عملی در برابر رژيم صهیونیستی
این پژوهشگر روابط بینالملل با اشاره به جایگاه ترکیه در پیمان ناتو اظهار کرد: عضویت ترکیه در ناتو یکی از عوامل مهمی است که در تعیین حدود و چارچوب رفتار این کشور در قبال رژيم صهیونیستی نقش دارد. بر اساس پیمان ناتو، حمله به یکی از اعضا به منزله حمله به همه اعضای این پیمان تلقی میشود و سایر کشورها موظف به دفاع از عضو مورد حمله هستند؛ بنابراین احتمال حمله رژيم اسرائیل به ترکیه بسیار کم است.
وی افزود: از این منظر، رژيم صهیونیستی عملاً نمیتواند وارد درگیری نظامی مستقیم با ترکیه شود، زیرا چنین اقدامی میتواند تبعات گستردهای در سطح بینالمللی داشته باشد و حتی به معنای تقابل با مجموعه کشورهای عضو ناتو تلقی شود.
بشری در عین حال تصریح کرد: همین عضویت در ناتو برای خود ترکیه نیز محدودیتهایی ایجاد میکند؛ به این معنا که آنکارا نمیتواند در سیاستهای خود به گونهای عمل کند که وارد یک تقابل نظامی مستقیم با رژيم اشغالگر شود. در نتیجه بسیاری از مواضع ترکیه در قبال اسرائیل بیشتر در قالب فشار سیاسی، موضعگیریهای دیپلماتیک و حمایتهای انسانی از فلسطین مطرح میشود.
تلاش برای حفظ نفوذ در جهان عرب
وی در ادامه با اشاره به روابط ترکیه با کشورهای عربی گفت: یکی از اهداف مهم سیاست خارجی ترکیه، حفظ ارتباط نزدیک با جهان عرب و جهان اسلام است. آنکارا تلاش میکند روابط خود را با کشورهایی مانند عربستان سعودی، قطر و مصر حفظ کند و در تحولات منطقه نقش فعالی داشته باشد.
دکتر بشری افزود: بخش زیادی از این روابط ریشه در تاریخ دارد. در دوره امپراتوری عثمانی، بخش بزرگی از سرزمینهای عربی ـ از جمله فلسطین ـ در قلمرو این امپراتوری قرار داشتند و همین موضوع پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان ترکیه و کشورهای عربی ایجاد کرده است.
به گفته وی، ترکیه برای حفظ این پیوندها و نیز برای تقویت جایگاه منطقهای خود ناچار است در موضوعاتی مانند مسئله فلسطین موضعگیری داشته باشد و در کنار کشورهای اسلامی قرار گیرد. به همین دلیل مقامات ترکیه بارها اقدامات رژيم صهیونیستی علیه فلسطینیان را محکوم کردهاند و تلاش کردهاند خود را در صف کشورهای حامی فلسطین نشان دهند.
روابط ایران و ترکیه در چارچوب منافع مشترک
بشری در بخش دیگری از سخنان خود به روابط ایران و ترکیه اشاره کرد و گفت: دو کشور دارای اشتراکات مهمی در حوزههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی هستند و همین موضوع باعث شده روابط آنها در طول دهههای گذشته تداوم داشته باشد.
وی یادآور شد: ایران و ترکیه در گذشته نیز در چارچوب پیمان سنتو با یکدیگر همکاری داشتهاند و این همکاریها نشاندهنده وجود زمینههای مشترک در سیاست منطقهای دو کشور است.
این پژوهشگر روابط بینالملل افزود: ترکیه در سالهای اخیر تلاش کرده روابط خود با ایران را در سطحی متعادل و دوستانه نگه دارد. وجود منافع مشترک در حوزههایی مانند امنیت منطقهای، تجارت و انرژی باعث شده دو کشور در بسیاری از موضوعات منطقهای با یکدیگر تعامل و گفتوگو داشته باشند.
به گفته بشری، ترکیه در برخی موارد حتی تلاش کرده نقش میانجی را نیز ایفا کند و پیشنهاد داده بخشی از مذاکرات یا گفتوگوهای منطقهای در خاک این کشور برگزار شود.
ملاحظات امنیتی و نقش پایگاه اینجرلیک
وی در ادامه به موضوع پایگاه نظامی اینجرلیک در ترکیه اشاره کرد و گفت: این پایگاه یکی از پایگاههای مهم ناتو در منطقه به شمار میرود و گفته میشود سلاحهای هستهای تاکتیکی آمریکا نیز در آن نگهداری میشود.
بشری توضیح داد: با وجود اهمیت این پایگاه برای ساختار دفاعی ناتو، ترکیه در چارچوب توافقها و ملاحظات امنیتی خود تلاش کرده از آن برای اقدام نظامی علیه ایران استفاده نشود.
وی افزود: حتی در مقاطعی که تنش میان ایران و آمریکا افزایش یافت، این پایگاه نقشی در حمله احتمالی به ایران نداشت و همین مسئله نشان میدهد ترکیه در کنار تعهدات بینالمللی خود، ملاحظات مربوط به روابط با همسایگان منطقهای را نیز در نظر میگیرد.
ترکیه در دهههای اخیر تلاش کرده میان نقش خود به عنوان عضو ناتو و جایگاهش در جهان اسلام نوعی تعادل برقرار کند. این کشور از یک سو روابط گستردهای با غرب دارد و بخشی از ساختار امنیتی ناتو محسوب میشود و از سوی دیگر به دلیل پیوندهای تاریخی و فرهنگی با جهان عرب و همچنین حساسیت افکار عمومی داخلی نسبت به مسئله فلسطین، بارها سیاستهای رژيم صهیونیستی در سرزمینهای اشغالی را مورد انتقاد قرار داده است. همین موقعیت دوگانه باعث شده تا سیاست خارجی ترکیه در قبال تحولات خاورمیانه بر پایه نوعی تناقض شکل بگیرد؛ تناقضی که در آن حمایت سیاسی از فلسطین، حفظ ارتباط با کشورهای عربی و تداوم همکاری با ایران در کنار ملاحظات امنیتی ناشی از عضویت در ناتو و روابط دیپلماتیک با رژيم اشغالگر قرار گرفته است.
