روسیه در ژوئیه ۲۰۲۵ به عنوان نخستین و تنها کشور جهان، حکومت طالبان را به رسمیت شناخت. با این حال، اکنون شاهد هستیم که پوتین همچنان درباره تهدیدهای امنیتی افغانستان با متحدان خود رایزنی میکند. این مسئله آیا نشاندهنده نوعی تناقض در سیاست خارجی و امنیتی روسیه در قبال طالبان است؟
صباح زنگنه در پاسخ به این پرسش تصریح کرد: «به نظر من، این وضعیت بیش از آنکه تناقض باشد، بیانگر واقعگرایی در سیاست خارجی روسیه است. مسکو به این جمعبندی رسیده که نمیتواند تحولات افغانستان را نادیده بگیرد و برای اثرگذاری بر آینده این کشور باید با حاکمان مستقر در کابل تعامل داشته باشد؛ اما بهرسمیتشناختن طالبان به معنای اعتماد کامل به توانایی یا اراده این حکومت برای مهار تمام تهدیدهای امنیتی نیست. روسیه همچنان نسبت به فعالیت گروههایی مانند داعش خراسان و احتمال گسترش فعالیت آنها به خارج از افغانستان نگران است.»
این کارشناس مسائل بینالملل خاطرنشان کرد: «در واقع، مسکو تلاش میکند از یک طرف با طالبان رابطه سیاسی و امنیتی برقرار کند و از طرف دیگر، از طریق همکاری با تاجیکستان و سایر کشورهای منطقه، برای مقابله با تهدیدهای احتمالی آمادگی داشته باشد.»
داعش خراسان؛ مهمترین نگرانی امنیتی روسیه در افغانستان
در میان گروههای تروریستی فعال در افغانستان، داعش خراسان یکی از مهمترین تهدیدهای امنیتی مورد توجه روسیه است. نگرانی مسکو صرفاً به فعالیت این گروه در داخل افغانستان محدود نمیشود، بلکه مسئله اصلی، ظرفیت آن برای سازماندهی شبکههای فرامرزی و تهدید کشورهای منطقه است.
زنگنه در این باره گفت: «گزارشهای سازمان ملل نیز درباره فعالیت این گروه، توسعه شبکههای ارتباطی آن و تلاش برای جذب نیرو از کشورهای آسیای مرکزی هشدار دادهاند. استفاده از زبانهای منطقهای در تبلیغات این گروه و تلاش برای ایجاد ارتباط با نیروهای افراطی در کشورهای همسایه، از جمله موضوعات نگرانکننده است.»
وی اضافه کرد: «روسیه تجربه حمله تروریستی داعش خراسان به تالار کروکوس در نزدیکی مسکو در مارس ۲۰۲۴ را نیز در محاسبات امنیتی خود لحاظ میکند. به همین دلیل، مسئله داعش خراسان برای کرملین صرفاً یک موضوع مربوط به افغانستان نیست، بلکه مستقیماً با امنیت داخلی روسیه و متحدان منطقهای آن ارتباط دارد.»
تاجیکستان؛ حلقه حساس امنیتی روسیه در آسیای مرکزی
به باور زنگنه، در این میان، تاجیکستان به دلایل جغرافیایی، تاریخی و امنیتی جایگاه ویژهای در سیاست منطقهای روسیه دارد. این کشور با افغانستان حدود ۱۳۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و به همین دلیل، تحولات امنیتی در شمال افغانستان میتواند بهطور مستقیم بر امنیت ملی آن تأثیر بگذارد.
این کارشناس مسائل بینالملل افزود: از سوی دیگر، روابط نظامی و امنیتی دو کشور سابقه طولانی دارد. حضور پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان، یکی از مهمترین ابزارهای حفظ حضور نظامی مسکو در آسیای مرکزی است. در مذاکرات اخیر نیز پوتین بر اهمیت تداوم فعالیت این پایگاه تأکید کرد. بنابراین، تاجیکستان برای روسیه تنها یک متحد سیاسی نیست، بلکه بخشی از ساختار امنیتی این کشور در منطقه محسوب میشود.
با این حال، از دید او، باید توجه داشت که مسئولیت اصلی حفاظت از مرزهای تاجیکستان با افغانستان بر عهده نیروهای مرزبانی خود تاجیکستان است و حضور روسیه بیشتر در چارچوب همکاریهای دفاعی و امنیتی گستردهتر تعریف میشود.
پایگاه نظامی ۲۰۱؛ ابزار حفظ نفوذ یا تضمین امنیت منطقه؟
زنگنه در ادامه گفتوگو با ایراف تأکید کرد: پایگاه نظامی ۲۰۱ از مهمترین نمادهای حضور نظامی روسیه در خارج از مرزهای این کشور است. اهمیت آن صرفاً در ظرفیت نظامی نیست، بلکه در پیوندی است که میان حضور روسیه، امنیت تاجیکستان و ساختارهای همکاری منطقهای ایجاد میکند.
به باور وی، مسکو از طریق این پایگاه میتواند همکاریهای دفاعی خود با تاجیکستان را حفظ کند و در چارچوب توافقهای دوجانبه، در تقویت توان دفاعی این کشور نقش داشته باشد. از منظر ژئوپلیتیکی نیز این پایگاه به روسیه امکان میدهد جایگاه خود را در آسیای مرکزی حفظ کند؛ منطقهای که علاوه بر روسیه، برای چین و سایر قدرتهای منطقهای نیز اهمیت فزایندهای دارد.
بنابراین، ادامه فعالیت پایگاه ۲۰۱ را باید هم در چارچوب ملاحظات امنیتی تاجیکستان و هم در چارچوب تلاش روسیه برای حفظ نفوذ راهبردی خود در آسیای مرکزی بررسی کرد.
امکان گسترش تهدیدهای افغانستان به آسیای مرکزی
نگرانی روسیه تنها به تاجیکستان محدود نیست. این پرسش مطرح است که آیا امکان گسترش تهدیدهای تروریستی از افغانستان به ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و حتی قزاقستان نیز وجود دارد و پیامدهای چنین وضعیتی برای امنیت منطقه چه خواهد بود.
زنگنه در پاسخ گفت: «بله، این نگرانی در محاسبات امنیتی کشورهای آسیای مرکزی وجود دارد. تهدیدهای ناشی از فعالیت گروههای تروریستی لزوماً در محدوده جغرافیایی یک کشور باقی نمیمانند. شبکههای جذب نیرو، تبلیغات افراطی، تأمین مالی و ارتباطات فرامرزی میتوانند امنیت چند کشور را بهصورت همزمان تحت تأثیر قرار دهند.»
وی افزود: «در این میان، تاجیکستان به دلیل مرز مشترک با افغانستان در موقعیت حساستری قرار دارد، اما کشورهای دیگر منطقه نیز نمیتوانند خود را از پیامدهای احتمالی این تهدیدها مصون بدانند. اگر گروههای تروریستی بتوانند از اختلافات سیاسی، ضعف همکاریهای امنیتی یا آسیبپذیریهای اجتماعی در کشورهای منطقه استفاده کنند، احتمال گسترش ناامنی افزایش خواهد یافت.»
این کارشناس بینالملل تأکید کرد: «به همین دلیل، همکاری اطلاعاتی، تبادل تجربیات امنیتی، کنترل مرزها و هماهنگی میان کشورهای آسیای مرکزی اهمیت زیادی دارد. در این زمینه، سازمان پیمان امنیت جمعی نیز یکی از سازوکارهای مورد توجه روسیه و متحدان آن است.»
رقابت روسیه و چین و مسئولیت امنیت آسیای مرکزی
با افزایش حضور اقتصادی و امنیتی چین در آسیای مرکزی، این پرسش مطرح میشود که آیا سفر پوتین به تاجیکستان را میتوان بخشی از تلاش مسکو برای حفظ جایگاه سنتی خود در منطقه و جلوگیری از کاهش نفوذ روسیه دانست.
زنگنه در این باره اظهار داشت: «بدون تردید، آسیای مرکزی برای روسیه اهمیت راهبردی دارد و مسکو تمایلی ندارد جایگاه تاریخی و امنیتی خود را در این منطقه از دست بدهد. البته حضور چین در آسیای مرکزی را نباید صرفاً در قالب رقابت با روسیه تفسیر کرد.»
وی توضیح داد: «چین بهدنبال حفاظت از منافع اقتصادی، مسیرهای تجاری، سرمایهگذاریها و امنیت مرزهای غربی خود است. روسیه نیز علاوه بر منافع اقتصادی، ملاحظات امنیتی و نظامی گستردهای در این منطقه دارد. در موضوع افغانستان، هر دو کشور نسبت به فعالیت گروههای تروریستی و احتمال گسترش ناامنی حساس هستند. از این منظر، زمینههایی برای همکاری میان مسکو و پکن وجود دارد.»
این کارشناس بینالملل خاطرنشان کرد: «با این حال، روسیه تلاش میکند از طریق روابط دوجانبه با تاجیکستان، پایگاه نظامی ۲۰۱ و سازوکارهای امنیت جمعی، نقش خود را بهعنوان یکی از بازیگران اصلی امنیت آسیای مرکزی حفظ کند. سفر پوتین را نیز میتوان در همین چارچوب مورد بررسی قرار داد.»
آینده سیاست روسیه در قبال طالبان؛ تعامل سیاسی یا مهار تهدیدهای امنیتی؟
با توجه به بهرسمیتشناختن طالبان از سوی روسیه و در عین حال تداوم نگرانیهای امنیتی مسکو، آینده روابط روسیه با حکومت طالبان و متحدان سنتی این کشور در آسیای مرکزی چگونه ارزیابی میشود؟
صباح زنگنه در پاسخ گفت: «به اعتقاد من، روسیه در آینده نیز تلاش خواهد کرد سیاستی دووجهی را دنبال کند؛ یعنی از یک طرف روابط سیاسی و اقتصادی خود با طالبان را گسترش دهد و از طرف دیگر، ظرفیتهای دفاعی و امنیتی متحدان خود در آسیای مرکزی را تقویت کند.»
وی افزود: «مسکو به این نتیجه رسیده که حذف افغانستان از معادلات منطقهای امکانپذیر نیست و تعامل با حکومت مستقر در کابل برای مدیریت تحولات این کشور ضرورت دارد. اما این تعامل به معنای چشمپوشی از تهدیدهای تروریستی نیست.»
این کارشناس بینالملل تصریح کرد: «در واقع، میزان موفقیت سیاست روسیه تا حد زیادی به این بستگی دارد که طالبان تا چه اندازه بتواند به تعهدات خود در زمینه جلوگیری از فعالیت گروههای تروریستی عمل کند و مانع تبدیل شدن خاک افغانستان به بستری برای تهدید کشورهای منطقه شود.»
وی در پایان گفت: «از سوی دیگر، روسیه باید اعتماد متحدان سنتی خود، بهویژه تاجیکستان، را حفظ کند. این کشورها انتظار دارند مسکو در مواجهه با تهدیدهای امنیتی افغانستان، صرفاً به مواضع سیاسی طالبان اکتفا نکند و همکاریهای عملی دفاعی و اطلاعاتی را نیز تقویت کند.»
براساس این ارزیابی، سفر پوتین به تاجیکستان را باید در چارچوب تحولات امنیتی افغانستان و نگرانیهای روسیه از گسترش بیثباتی در آسیای مرکزی ارزیابی کرد. تاجیکستان به دلیل برخورداری از مرز طولانی با افغانستان، یکی از حساسترین کشورهای منطقه در برابر پیامدهای امنیتی تحولات این کشور محسوب میشود. روسیه نیز بهواسطه روابط راهبردی با دوشنبه و حضور نظامی در این کشور، نسبت به تحولات مرزی افغانستان حساسیت ویژهای دارد.
در مجموع، به نظر میرسد افغانستان همچنان یکی از مهمترین متغیرهای تعیینکننده در روابط روسیه با آسیای مرکزی باقی خواهد ماند. سفر پوتین به تاجیکستان نیز نشان داد که بهرسمیتشناختن طالبان، نگرانیهای امنیتی روسیه را از میان نبرده و مسکو همچنان امنیت متحدان خود در آسیای مرکزی را بخشی از منافع راهبردیاش میداند.





