به گزارش ایراف، به نقل از خبرگزاری فرانسه، در حومه کابل، بهویژه در شهرستان کلکان، هنوز هم شماری از کشاورزان با استفاده از روشی که نسلبهنسل از پدران خود آموختهاند، انگورهای فصل برداشت را برای مصرف در زمستان و بهار ذخیره میکنند.
کنگینه از دو بخش گِلی شبیه کاسه یا صفحه تشکیل میشود که برای ساخت آن، خاک را با کاه مخلوط و خیس میکنند و سپس به شکل ظرف درمیآورند. این قطعات پس از شکلگیری در معرض آفتاب خشک میشوند تا استحکام لازم را پیدا کنند.
در مرحله بعد، خوشههای سالم انگور داخل یکی از بخشها قرار میگیرند و بخش دوم روی آن گذاشته میشود. محل اتصال دو قسمت نیز با گل پوشانده و کاملاً مهروموم میشود تا هوا به داخل راه پیدا نکند.
کنگینههای آمادهشده در اتاقی تاریک، خنک و دور از تابش مستقیم خورشید نگهداری میشوند. در برخی مناطق نیز کشاورزان این ظرفها را در زیر زمین قرار میدهند.
این شیوه میتواند انگور را از زمان برداشت در پاییز تا ماههای پایانی زمستان و آغاز بهار تازه نگه دارد؛ دورهای که در برخی گزارشها تا حدود شش ماه برآورد شده است.
راز ماندگاری انگور در کنگینه چیست؟
اصل این روش بر ایجاد محیطی بسته و محدودکردن تماس محصول با هوای بیرون استوار است. مهرومومکردن ظرف با گل، ورود و خروج هوا را محدود میکند و نگهداری آن در محیط خنک و دور از نور مستقیم خورشید نیز به حفظ کیفیت میوه کمک میکند.
البته انتخاب انگور مناسب اهمیت زیادی دارد. کشاورزان باید خوشههای سالم را جدا کنند و انگورهای ترکخورده، لهشده یا آسیبدیده را کنار بگذارند؛ زیرا خرابی یک بخش از محصول میتواند به سایر انگورها نیز آسیب بزند.
بر اساس گزارشی که وزارت کشاورزی افغانستان در سال ۲۰۱۹ منتشر کرده، از انواعی مانند انگور کشمشی و تایفی برای این روش استفاده میشود؛ ارقامی که به گفته کشاورزان محلی، مقاومت بیشتری برای نگهداری دارند.
از خاطرات خانوادگی تا کسبوکار زمستانی
محمد صابر شجاعی، کشاورز ۴۷ ساله اهل کلکان در استان کابل، یکی از افرادی است که این سنت را ادامه میدهد.
او این روش را از پدرش آموخته و میگوید خاطره خوردن انگورهای کنگینه در کنار خانواده و دور بخاری سنتی «صندلی» از خاطرات شیرین دوران کودکیاش است.
شجاعی سالانه حدود ۷۰۰ کنگینه آماده میکند و بخشی از آنها را در کنار جاده میفروشد.
به این ترتیب، محصولی که در فصل برداشت به دست آمده، در ماههایی که دسترسی به انگور تازه دشوارتر است، دوباره به بازار عرضه میشود.
در مناطق انگورخیز افغانستان، کنگینه تنها یک روش نگهداری مواد غذایی نیست؛ بلکه بخشی از سبک زندگی و سنتهای خانوادگی به شمار میرود.
بسیاری از خانوادهها منتظر روزهای سرد، بارش برف و باران میمانند تا ظرفهای ذخیرهشده را باز کنند و انگور تازه بخورند.
گلآغا فروتن، از بزرگان محلی کلکان، میگوید مردم معمولاً انگورهای خارجشده از کنگینه را نمیشویند؛ زیرا معتقدند شستوشو ممکن است کیفیت طبیعی میوه را کاهش دهد. آنها بهجای شستن، گردوغبار را با فوتکردن یا تکاندادن آرام خوشهها پاک میکنند.
کنگینه در شرایط دشوار اقتصادی افغانستان
اهمیت این شیوه سنتی در شرایطی بیشتر به چشم میآید که افغانستان با محدودیت جدی زیرساختهای نگهداری محصولات کشاورزی روبهرو است.
کمبود سردخانههای مجهز باعث میشود بخش قابلتوجهی از محصولات تازه در فصل برداشت با مشکل نگهداری و عرضه مواجه شوند.
از سوی دیگر، بستهشدن مسیر صادراتی افغانستان به پاکستان در پی تنشهای مرزی، فشار بیشتری بر بازار انگور این کشور وارد کرده است.
فرهاد عزتی، بازرگان ۲۱ ساله افغان، میگوید در سال جاری قیمت انگور به دلیل بستهشدن مرزها و افزایش عرضه در بازار، حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است؛ وضعیتی که به گفته او، حتی هزینههای تولید و فعالیت بسیاری از کشاورزان را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
در چنین شرایطی، کنگینه به باغداران امکان میدهد بخشی از محصول خود را بهجای عرضه همزمان در اوج برداشت، برای ماههای بعد نگهداری کنند و در دورهای که عرضه انگور تازه کمتر است، به بازار برگردانند.
با این حال، این روش نمیتواند جایگزین زیرساختهای گسترده سردخانهای و شبکههای حملونقل و صادرات شود.
ساخت کنگینه به نیروی کار نیاز دارد و ظرفهای گلی نیز در مقایسه با بستهبندیهای صنعتی آسیبپذیرترند. بنابراین، ظرفیت آن برای حل مشکلات کلان تولید و تجارت محصولات کشاورزی محدود است.
میراثی که در معرض فراموشی قرار دارد
با وجود سابقه طولانی کنگینه در افغانستان، این روش امروزه بهطور گسترده در همه مناطق کشور رواج ندارد.
بر اساس اطلاعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، این سنت در محدوده کابل و استان همسایه آن، پروان، همچنان مورد استفاده قرار میگیرد.
عزتالله نوری، مسئول تیم اضطراری و تابآوری فائو در افغانستان، معتقد است این روش علاوه بر ارزش فرهنگی، ظرفیت اقتصادی نیز دارد؛ زیرا میتواند به کشاورزان کمک کند بخشی از محصول خود را بهجای ازدستدادن در فصل اوج برداشت، برای فروش در ماههای بعد حفظ کنند.
او بر ضرورت انجام پژوهشهای علمی برای شناخت بهتر این شیوه و همچنین ایجاد سازوکارهایی برای همکاری کشاورزان و عرضه گستردهتر کنگینهها در بازار تأکید کرده است.
نگرانی از فراموششدن این سنت نیز جدی است. نوری هشدار داده است که اگر برای حفظ و انتقال این دانش بومی اقدامی صورت نگیرد، ممکن است روزی شیوه ساخت کنگینه از یادها برود.
کنگینه نمونهای از پیوند دانش بومی، کشاورزی و اقتصاد خانوار در افغانستان است؛ روشی که با استفاده از خاک، کاه و تجربه نسلهای گذشته، راهی برای نگهداری محصولی فصلی فراهم کرده است.
شاید این ظرفهای ساده گِلی نتوانند جای خالی سردخانهها و زیرساختهای مدرن را پر کنند، اما همچنان نشان میدهند که دانش سنتی چگونه میتواند در کنار اقتصاد امروز، نقشی کاربردی و ارزشمند داشته باشد.





