به گزارش ایراف، تلویزیون در افغانستان، در کنار بازتاب تحولات سیاسی، سرگرمی و اطلاعرسانی، نقش مهمی در تغییر سبک زندگی، گسترش آگاهی عمومی، توسعه فرهنگی و ارتباط میان نسلهای مختلف جامعه افغانستان داشته است.
آغاز تلویزیون؛ از رادیو تا پخش تصاویر تلویزیونی
اگرچه پیش از تلویزیون، رادیو از دهه ۱۹۲۰ میلادی در افغانستان فعالیت داشت، ورود تلویزیون به این کشور چند دهه بعد اتفاق افتاد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی رادیو و تلویزیون ملی افغانستان، نخستین پخش رسمی تلویزیونی در ۱۹ آگست ۱۹۷۸(۱۳۵۷ شمسی) همزمان با سالروز استقلال افغانستان، آغاز شد. این رسانه در نخستین سالهای فعالیت خود، دولتی بود و برنامههایش بیشتر به شهر کابل و مناطق اطراف آن محدود میشد. اولین بار در دوره نورمحمد ترهکی تلویزیون با نام «تلویزیون خلق افغانستان» فعالیت خود را شروع کرد.
راهاندازی تلویزیون در آن زمان، بخشی از روند نوسازی و توسعه ابزارهای ارتباطی در افغانستان به شمار میرفت. این رسانه در ابتدا با امکانات فنی محدود فعالیت میکرد و بیشتر برنامههای خبری، اطلاعرسانی دولتی، فرهنگی و آموزشی را روی آنتن میبرد. با گسترش تجهیزات پخش و ایجاد فرستندههای جدید، امکان دریافت برنامههای تلویزیونی بهتدریج در شماری از شهرهای بزرگ کشور نیز فراهم شد.
در دهه ۱۹۸۰ میلادی، تلویزیون افغانستان علاوه بر برنامههای خبری و سیاسی، به پخش برنامههای سرگرمی، موسیقی، تولیدات کودک و محتوای فرهنگی نیز پرداخت. توسعه ارتباطات ماهوارهای و گسترش فرستندهها، زمینه تبادل برنامه با خارج از کشور و افزایش ساعات پخش را فراهم کرد. با این حال، تلویزیون همچنان تحت مدیریت دولت قرار داشت و تحولات سیاسی و نظامی کشور بر محتوای برنامهها تأثیر مستقیم میگذاشت.
جنگهای داخلی و توقف فعالیت تلویزیون
با سقوط حکومت دکتر نجیبالله در سال ۱۳۷۱ و آغاز جنگهای داخلی، زیرساختهای رسانهای افغانستان نیز از پیامدهای درگیریها در امان نماند. ناامنی، تخریب تأسیسات و کاهش امکانات فنی، فعالیت تلویزیون را با اختلال روبهرو کرد و پخش برنامهها در بخشهایی از کشور با محدودیت مواجه شد.
با تسلط طالبان بر کابل در سال ۱۳۷۵ وضعیت تلویزیون بهطور کامل تغییر کرد. حکومت نخست طالبان، تماشای تلویزیون را حرام و ممنوع اعلام کرد و این رسانه از چرخه رسمی اطلاعرسانی و سرگرمی در کشور خارج شد. در این دوره، دستگاههای تلویزیون و تجهیزات مرتبط با پخش تصاویر نیز هدف محدودیت قرار گرفتند و شماری از فرستندهها و تأسیسات رسانهای تخریب شدند. در خاطرات این دوره نیز ثبت شده است که طالبان، تلویزیونهای مردم را در سطح شهر جمعآوری کرده و سپس با هر وسیلهای میشکستند.
در دوره نخست حاکمیت طالبان، تلویزیون جایگاهی در زندگی عمومی مردم نداشت و «رادیو شریعت»، رسانه اصلی مورد استفاده حکومت برای انتشار پیامها و اطلاعیهها بود. این ممنوعیت، جامعه افغانستان را برای چند سال از یکی از مهمترین ابزارهای ارتباط جمعی و دسترسی به تصاویر و اخبار جهان محروم کرد.
این دوره را میتوان یکی از مهمترین گسستهای تاریخی در روند توسعه رسانهای افغانستان دانست؛ در این دوره علاوه بر توقف نشرات تلویزیونی، دسترسی مردم به تحولات، وقایع و رویدادهای مختلف جهان به کلی قطع شد.
بازگشت تلویزیون و شکلگیری شبکههای خصوصی
با سقوط حکومت نخست طالبان در سال ۲۰۰۱ و آغاز فصل جدیدی از تحولات سیاسی افغانستان، فعالیت رسانهها نیز بهتدریج از سر گرفته شد. تلویزیون ملی افغانستان در همان سال با کمکهای بینالمللی فعالیت خود را در کابل از سر گرفت و بازسازی زیرساختهای رسانهای نیز در دستور کار قرار گرفت.
در سالهای بعد، با ایجاد فضای جدید رسانهای، تلویزیون از انحصار شبکه دولتی خارج شد و شبکههای خصوصی یکی پس از دیگری شکل گرفتند. راهاندازی تلویزیون طلوع در سال ۲۰۰۴، بهعنوان نخستین شبکه تلویزیونی خصوصی در دوره پساطالبان، نقطه عطفی در تاریخ رسانههای افغانستان به شمار میرفت. پس از آن، شبکههایی مانند آریانا، شمشاد، تمدن، نور، یک و چندین شبکه دیگر فعالیت خود را آغاز کردند و فضای رقابت رسانهای در کشور گسترش یافت.
در این دوره که به دوره جمهوریت شهرت یافته است، فضای باز رسانهای و حمایتهای بینالمللی از آزادی بیان، باعث رشد تصاعدی رسانههای خصوصی شد، به شکلی که برخی پژوهشها از تاسیس و فعالیت ۱۹۰ تا ۲۰۰ شبکه تلویزیونی در این دوره خبر دادهاند.
در این دوره علاوه بر افزایش تعداد شبکهها، تنوع محتوا و ساختار برنامهسازی در شبکهها نیز متحول شد. برنامههای سیاسی و تحلیلی، مناظرههای زنده، مسابقات فرهنگی و سرگرمی، سریالهای تلویزیونی، برنامههای آموزشی و تولیدات ویژه کودکان و خانوادهها، جایگاه گستردهتری در جدول پخش شبکههای خصوصی پیدا کردند.
بازگشت طالبان و محدودیتهای تازه بر تلویزیون
با بازگشت طالبان به قدرت در ۱۵ آگست ۲۰۲۱(۱۴۰۰ شمسی) تلویزیون افغانستان بار دیگر وارد مرحلهای متفاوت شد. اگرچه برخلاف دوره نخست حاکمیت طالبان، فعالیت شبکههای تلویزیونی بهطور کامل متوقف نشد، اما محدودیتهای تازه بر محتوای برنامهها، حضور زنان، پخش تصاویر و فعالیت خبرنگاران اعمال شد.
در نخستین ماههای پس از تغییر حکومت، شماری از شبکهها فعالیت خود را متوقف کردند یا با کاهش برنامهها و نیروی انسانی مواجه شدند. بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، شمار رسانههای فعال افغانستان از ۵۴۳ رسانه پیش از بازگشت طالبان به قدرت، تا نوامبر ۲۰۲۱ به حدود ۳۱۰ رسانه کاهش یافت. کاهشی چشمگیر که نشاندهنده ترس و نگرانی اهالی رسانه از بازگشت طالبان بود.
محدودیتها بهویژه بر حضور زنان در رسانهها تأثیر مستقیم گذاشت، از سوی دیگر الزام مجریان زن به پوشاندن چهره، محدودیت حضور زنان در برنامههای تصویری و در برخی مناطق ممنوعیت پخش صدای آنان، بخشی از تغییرات اعمالشده در این دوره است.
همچنین با اجرای قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان در سال ۲۰۲۴، ممنوعیت انتشار تصاویر موجودات زنده در شماری از ولایتها به رسانهها نیز گسترش یافت. این محدودیتها در ادامه موجب توقف فعالیت یا تغییر شیوه پخش برخی شبکههای تلویزیونی و تبدیل شماری از آنها به رسانههای صوتی شد.
تاریخ تلویزیون در افغانستان، بهنوعی روایت تغییرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشوری است که در نزدیک به پنج دهه گذشته، دورههای متفاوتی از نوسازی، جنگ، محدودیت، بازسازی و گسترش ارتباطات را تجربه کرده است.
با این وجود، سیر تحولات تاریخی نشان میدهد که تلویزیون با تمام فراز و فرودها، نقش مهمی در زندگی روزمره مردم و همچنین آشنایی با مفاهیم جدید فرهنگی و اجتماعی داشته است. اگرچه در حال حاضر نیز پخش تلویزیونها با مشکلاتی روبرو است و فضای رسانهای محدودتر شده است، با اینحال تلویزیون همچنان رسانه پرمخاطب افغانستان است.









