به گزارش ایراف، به نقل از نشریه تایمز آسیای مرکزی (TCA)، حدود ۸۵ درصد از کشت خشخاش در افغانستان اکنون در ولایتهای هممرز با کشورهای آسیای مرکزی متمرکز شده و شمالشرق این کشور با محوریت ولایت بدخشان، ۷۴ درصد از کل تولید را به خود اختصاص داده است؛ تحولی که همزمان با گسترش آزمایشگاههای زیرزمینی و توزیع مواد روانگردان در کشورهای آسیای مرکزی، دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) را نسبت به شکلگیری الگوی تازهای از قاچاق در امتداد مسیر شمالی به سمت روسیه و بازارهای خارجی نگران کرده است.
دگرگونی جغرافیای تولید در هلال طلایی بر اساس پژوهش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل که اوایل ماه نوامبر در تاشکند ارائه شد، سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان طی یک سال گذشته از حدود ۱۰ هزار هکتار به ۴۳ هزار هکتار رسیده و کشت آن از ۱۱ ولایت به ۱۶ ولایت از مجموع ۳۴ ولایت گسترش یافته است؛ هرچند این میزان همچنان پایینتر از سطح پیش از فرمان ممنوعیت آوریل ۲۰۲۲ (فرودین ۱۴۰۱) با حدود ۲۳۳ هزار هکتار است.
سودآوری بالای این محصول نیز به بازگشت کشت کمک کرده است؛ بهطوری که در سال ۲۰۲۶ میانگین قیمت هر کیلوگرم تریاک در افغانستان حدود ۵۰۰ دلار برآورد شده و درآمد قاچاقچیان تریاک به حدود ۵۲۵ میلیون دلار رسیده است.
این جابهجایی به دیگر بخشهای هلال طلایی—منطقه تاریخی تولید مواد افیونی شامل افغانستان، پاکستان و ایران—نیز کشیده شده است. دیوید منسفیلد، پژوهشگر انگلیسی و متخصص اقتصاد مواد مخدر افغانستان، با استناد به دادههای پایش ماهوارهای مؤسسه آلسیس (Alcis) به گسترش کشت خشخاش در ایالت بلوچستان پاکستان (بیش از ۹ هزار هکتار در سال ۲۰۲۵ و رشد بیشتر در سال ۲۰۲۶) اشاره کرده و نقش کشاورزان افغانستانی و بیثباتی اقتصادی و امنیتی را در این پراکندگی مؤثر میداند، هرچند برآوردها درباره حجم تولید خارج از افغانستان و میزان ذخایر باقیمانده همچنان متفاوت است.
قاچاق مواد مخدر افغانستان از مسیر آسیای مرکزی تاجیکستان به دلیل داشتن حدود ۱۳۶۰ کیلومتر مرز مشترک عمدتاً کوهستانی با افغانستان، بیش از دیگر همسایگان در معرض پیامدهای انتقال کانون تولید به شمال افغانستان قرار دارد.
طبق آمار آژانس کنترل مواد مخدر تاجیکستان، کشفیات مواد مخدر در امتداد مرز افغانستان از ۱.۸۲ تن در سال ۲۰۲۴ به ۲.۷۴ تن در سال ۲۰۲۵ رسید و درگیریهای مسلحانه با قاچاقچیان افغانستانی از شش مورد به ۱۷ مورد افزایش یافت، اما در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ کشفیات مرزی نسبت به مدت مشابه سال قبل از ۱.۶۹ تن به ۱.۵۱ تن کاهش داشت. در ژانویه ۲۰۲۶ نیز مرزبانان تاجیک در جریان درگیری مسلحانه برای رهگیری یک محموله قاچاق، سه شهروند افغانستانی مظنون به قاچاق تریاک را کشتند.
در ازبکستان نیز توقیف محمولههای با منشأ افغانستان ادامه دارد؛ از جمله کشف ۵۹۳ کیلوگرم حشیش و سه کیلوگرم تریاک در گذرگاه مرزی ترمذ در ماه مه و ناکام ماندن تلاش برای انتقال بیش از ۵۲ کیلوگرم حشیش و تریاک در ماه اکتبر. در مجموع، ازبکستان بین ژانویه تا اکتبر ۲۰۲۶ بیش از ۳.۱ تن مواد غیرقانونی—شامل ۱.۵۳ تن حشیش، ۴۴۵ کیلوگرم تریاک و ۹۴ کیلوگرم مواد مخدر صنعتی—را در سراسر کشور ضبط کرد.
در دیگر بخشهای مسیر شمالی نیز در ماه ژوئن نهادهای انتظامی قرقیزستان با همکاری همتایان تاجیک و ازبک خود یک شبکه انتقال مواد مخدر افغانستان را متلاشی کرده و ۵۱ کیلوگرم حشیش کشف کردند. در مورد ترکمنستان که هم با افغانستان و هم با ایران مرز دارد، به دلیل انتشار محدود دادههای رسمی، ارزیابی دقیقتر دشوار است، اما در مه ۲۰۲۶ مأموران گمرک ازبکستان در گذرگاه مرزی با ترکمنستان حدود ۱۳ کیلوگرم هروئین را در یک کامیون عازم روسیه کشف کردند.
ظهور تولیدات داخلی و گسترش مواد مخدر صنعتی در کنار قاچاق سنتی تریاک و هروئین، نهادهای انتظامی آسیای مرکزی اکنون با رشد سریع مواد مخدر صنعتی، توزیع غیرقانونی داروهای روانگردان و تولید مخفیانه در داخل این کشورها روبهرو هستند.
در تاجیکستان، کشفیات متآمفتامین (شیشه) در سال ۲۰۲۵ با بیش از دو برابر افزایش به ۲۴۷ کیلوگرم در کنار ۵.۳ تن مجموع کشفیات (شامل حدود ۱.۲ تن مواد افیونی) رسید و در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ نیز کشفیات مواد روانگردان با رشد ۳.۳ برابری نسبت به سال قبل به ۵۲۶ کیلوگرم رسید که بخش عمده آن را داروی پرگابالین و حدود ۷۳ کیلوگرم آن را شیشه تشکیل میداد.
تولید داخلی مواد مخدر صنعتی بهویژه در قزاقستان چشمگیر بوده است؛ جایی که در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ نیروهای انتظامی ۸۶۵ کیلوگرم مواد صنعتی کشف و ۱۷ کارگاه مخفی تولید را تعطیل کردند. ازبکستان نیز از متلاشی کردن ۲۲ آزمایشگاه زیرزمینی بین ژانویه تا اکتبر خبر داده است.
از ۲۶ تا ۳۰ اکتبر، سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) به همراه روسیه و سایر کشورهای عضو و با حضور چین و ایران به عنوان ناظر، عملیات بینالمللی مبارزه با مواد مخدر را اجرا کرد که طی آن بیش از ۱۱.۴ تن مواد غیرقانونی در کشورهای عضو، چین و ایران (از جمله حدود ۱.۷ تن در داخل کشورهای عضو پیمان) ضبط شد. این عملیات علاوه بر کشف عمدتاً ماریجوانا و حشیش، حدود ۳۱ کیلوگرم هروئین و محمولههایی از مواد صنعتی، بر شناسایی کارگاههای زیرزمینی، کانالهای توزیع دیجیتال، تراکنشهای مالی و رصد مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر (کریدور میانی) تمرکز داشت.
سیاستهای مبارزه با مواد مخدر و چالش همکاری با کابل
مقامهای گروه طالبان یافتههای گزارش اخیر سازمان ملل را به چالش کشیدهاند؛ امیرخان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان، در ۲۷ اکتبر خواستار ارزیابی بیطرفانه نتایج ممنوعیت کشت خشخاش شد و پس از انتشار گزارش در ۲۹ اکتبر نیز وزارت کشور طالبان با استناد به عملیات امحای مزارع، برآوردها را زیر سؤال برد، در حالی که دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل بر آمارهای خود تأکید کرد و نبود امکان راستیآزمایی مستقل آمارهای رسمی را یادآور شد.
با این حال، هم سازمان ملل و هم کابل بر لزوم ایجاد معیشت جایگزین برای کشاورزان مناطق فقیرنشین تأکید دارند؛ چرا که قیمت بالای تریاک و کمبود شغل، اجرای ممنوعیت را دشوار کرده است. برای کشورهای آسیای مرکزی نیز همزمان با گسترش ارتباطات تجاری و ترانزیتی با جنوب آسیا، تعامل امنیتی و مرزی با کابل—از جمله پیگیری طرحهای زیرساختی و انرژی از سوی ازبکستان و ترکمنستان و تمرکز تاجیکستان بر امنیت مرزها—در چارچوب سازوکارهایی چون مرکز اطلاعات و هماهنگی منطقهای آسیای مرکزی (CARICC)، سازمان همکاری شانگهای، سازمان پیمان امنیت جمعی و روند دوحه اهمیت بیشتری یافته است.
تحول سهدههای مسیر شمالی و چالشهای دوگانه امنیت مرزی و مهار تولید صنعتی
تبدیل مسیر ترانزیتی به کانون تولید و مصرف: مسیر شمالی که از اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی (۱۳۷۰ خورشیدی) به عنوان کریدور اصلی انتقال مواد افیونی افغانستان از طریق آسیای مرکزی به روسیه و اروپا شکل گرفت، طی سه دهه گذشته دچار دگرگونی ساختاری شده است. اگرچه در سالهای اخیر با تشدید نظارتهای مرزی و تغییرات الگوی عرضه، جریان سنتی انتقال تریاک و هروئین فراز و نشیب داشته است، اما همزمان کشورهای آسیای مرکزی به بازار مصرف و کانون تولید مواد مخدر صنعتی تبدیل شدهاند و دستگاههای امنیتی این منطقه ناچارند علاوه بر کنترل مرزهای جنوبی با افغانستان، با شبکههای تولید داخلی، قاچاق پیشسازهای شیمیایی و بازارهای دیجیتال مقابله کنند.
توازن میان امنیت، تجارت و تعامل منطقهای: افزایش تمرکز کشت خشخاش در ولایتهای شمالی افغانستان همزمان با تلاش دولتهای آسیای مرکزی برای توسعه کریدورهای حملونقل و پروژههای اقتصادی منطقهای انجام میشود. این همپوشانی باعث شده است که کشورهای منطقه، بدون ورود به مسئله شناسایی رسمی حکومت طالبان، از طریق کانالهای فنی، امنیتی و منطقهای به دنبال مدیریت تهدیدات مرزی و مهار قاچاق مواد مخدر باشند.