اکنون، با گذشت بیش از ۱۳۳ سال از امضای این توافق‌نامه، مناقشه بر سر جایگاه و مشروعیت خط دیورند همچنان یکی از گره‌های ناگشوده مناسبات کابل و اسلام‌آباد است. پاکستان امیدوار بود با بازگشت دوباره طالبان به قدرت در افغانستان، این معضل تاریخی را در چارچوب محاسبات راهبردی خود مدیریت کند و به رؤیای دیرینه‌اش درباره افغانستان به‌عنوان عمق راهبردی جامه عمل بپوشاند؛ اما تحولات پس از بازگشت طالبان نشان داد که محاسبات اسلام‌آباد چندان مطابق انتظار پیش نرفته است. متحدان دیروز به رقیبان امروز تبدیل شده‌اند و گروهی که پاکستان زمانی بر حمایت و نفوذ خود بر آن حساب می‌کرد، اکنون به یکی از نگرانی‌های جدی امنیتی و سیاسی این کشور بدل شده است. به بیان دیگر، آنچه قرار بود برگ برنده پاکستان در افغانستان باشد، امروز به یکی از پیچیده‌ترین معماهای سیاست منطقه‌ای اسلام‌آباد تبدیل شده است.
مناقشه مرزی افغانستان و پاکستان یکی از دیرپاترین اختلافات سیاسی و ژئوپولیتیکی در منطقه جنوب آسیا است؛ مناقشه‌ای که ریشه‌های آن به دوران استعمار انگلیس بازمی‌گردد و با گذشت بیش از یک قرن، همچنان بر روابط سیاسی، امنیتی و اقتصادی دو کشور سایه انداخته است.
خط دیورند که در سال ۱۲۷۲ خورشیدی (۱۸۹۳ م) میان امیر عبدالرحمن‌خان و نماینده بریتانیا تعیین شد، امروز نیز یکی از مهم‌ترین کانون‌های اختلاف میان کابل و اسلام‌آباد به شمار می‌رود.
با تأسیس پاکستان در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ م)، اختلاف بر سر این خط وارد مرحله تازه‌ای شد. پاکستان آن را مرز بین‌المللی خود می‌داند، در حالی که در افغانستان، درباره مشروعیت و جایگاه تاریخی آن اعتراض‌ها و اختلاف‌نظرهایی وجود داشته است. این تفاوت دیدگاه، در کنار پیوندهای قومی و اجتماعی ساکنان دو سوی مرز و نگرانی‌های امنیتی پاکستان، زمینه‌ساز بی‌اعتمادی مستمر میان دو کشور شده است.
مرز مشترک افغانستان و پاکستان تنها یک خط جغرافیایی نیست؛ این مرز محل تلاقی منافع سیاسی، هویت‌های قومی، تجارت منطقه‌ای و ملاحظات امنیتی است. از این رو، هرگونه تنش در امتداد آن می‌تواند به‌سرعت از سطح محلی فراتر برود و روابط دیپلماتیک دو کشور را تحت تأثیر قرار دهد. برای درک بحران‌های کنونی، باید بررسی کرد که این مناقشه چگونه شکل گرفت، چرا حل‌وفصل آن دشوار مانده و چه نقشی در تشدید تنش‌های سیاسی و نظامی میان کابل و اسلام‌آباد دارد.
خط دیورند؛ میراثی از دوران استعمار
برای شناخت ریشه‌های مناقشه مرزی، باید به رقابت‌های راهبردی انگلیس و روسیه در آسیای مرکزی در قرن نوزدهم بازگشت. افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میان حوزه‌های نفوذ این دو قدرت، اهمیت ویژه‌ای داشت و بریتانیا می‌کوشید با تعیین حدود نفوذ خود در منطقه، از منافع استعماری‌اش در هند محافظت کند.
همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، در عقرب/آبان ۱۲۷۲ خورشیدی، توافقی میان امیر عبدالرحمن‌خان و مورتیمور دیورند به امضا رسید که به تعیین خطی برای مشخص‌کردن حدود حوزه‌های نفوذ دوطرف انجامید. این خط بعدها به نام خط دیورند شناخته شد.
ترسیم این خط، جوامع قومی و قبایلی، به‌ویژه پشتون‌ها را در دو سوی مرز قرار داد؛ جوامعی که پیش از تعیین این حدود، پیوندهای تاریخی، زبانی، فرهنگی و خانوادگی گسترده‌ای داشتند. همین مسئله در دهه‌های بعد به یکی از زمینه‌های اصلی اختلاف سیاسی میان افغانستان و حکومت‌های مستقر در منطقه تبدیل شد.
با تأسیس پاکستان در سال ۱۳۲۶ خورشیدی، اسلام‌آباد خط دیورند را مرز بین‌المللی خود تلقی کرد. در مقابل، در سیاست افغانستان، اعتراض‌ها و اختلاف‌نظرهایی درباره جایگاه و مشروعیت این خط شکل گرفت. مسئله پشتونستان نیز در همین بستر تاریخی اهمیت یافت و به یکی از محورهای تنش در مناسبات دو کشور تبدیل شد.
بنابراین، مناقشه دیورند را نمی‌توان صرفاً اختلافی بر سر تعیین حدود جغرافیایی دانست. این مسئله با برداشت‌های متفاوت دو کشور از تاریخ، حاکمیت ملی و حقوق جوامع مرزنشین پیوند خورده است؛ عواملی که حل اختلاف را به موضوعی پیچیده‌تر از ترسیم یا تثبیت یک مرز تبدیل می‌کنند.
چرا اختلاف بر سر دیورند حل نشده است؟
یکی از دلایل تداوم مناقشه، تفاوت بنیادین دیدگاه کابل و اسلام‌آباد درباره ماهیت این مرز است. پاکستان بر تثبیت و به‌رسمیت‌شناختن خط دیورند به‌عنوان مرز بین‌المللی خود تأکید دارد و آن را بخشی از تمامیت ارضی خود می‌داند. در مقابل، در تاریخ سیاسی افغانستان، این خط همواره با میراث استعمار، پیوندهای قومی و مسئله پشتونستان ارتباط داشته است.
این اختلاف دیدگاه در دوره‌های مختلف، روابط دیپلماتیک دو کشور را تحت تأثیر قرار داده است. دولت‌های افغانستان، با وجود تفاوت در رویکردها و سیاست‌های داخلی و خارجی، همواره با حساسیت‌های تاریخی و سیاسی مرتبط با این مرز مواجه بوده‌اند. از سوی دیگر، پاکستان تثبیت مرز را برای امنیت سرزمینی و کنترل رفت‌وآمدهای فرامرزی ضروری می‌داند.
در چنین شرایطی، هر اقدام یک‌جانبه برای تغییر وضعیت مرزی یا تحکیم کنترل بر آن می‌تواند به واکنش طرف مقابل منجر شود. به همین دلیل، اختلاف بر سر دیورند نه‌تنها حل نشده، بلکه در مقاطع مختلف به زمینه‌ای برای تشدید بحران‌های سیاسی و امنیتی تبدیل شده است.
مناقشه مرزی و بحران روابط دیپلماتیک
اختلاف بر سر خط دیورند، یکی از موانع تاریخی شکل‌گیری روابط باثبات میان افغانستان و پاکستان بوده است. بی‌اعتمادی ناشی از این مسئله، در کنار سایر اختلافات سیاسی و امنیتی، بر مذاکرات رسمی و امکان دستیابی به توافق‌های پایدار تأثیر گذاشته است.
هرگاه روابط دو کشور با بحران تازه‌ای روبه‌رو می‌شود، اختلافات تاریخی نیز دوباره در فضای سیاسی برجسته می‌شوند. در چنین شرایطی، حتی موضوعاتی که مستقیماً به مرز مربوط نیستند، ممکن است تحت تأثیر فضای بی‌اعتمادی قرار گیرند.
افغانستان و پاکستان در زمینه‌هایی مانند تجارت، ترانزیت، مهاجرت و امنیت مرزی منافع مشترکی دارند؛ اما تداوم اختلافات سیاسی، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها را دشوار کرده است. بسته‌شدن گذرگاه‌ها، محدودیت‌های تجاری و توقف رفت‌وآمدها، افزون بر پیامدهای امنیتی، هزینه‌های اقتصادی قابل‌توجهی برای مردم دو کشور به همراه دارد.
از این منظر، مناقشه مرزی تنها مسئله‌ای مربوط به گذشته نیست؛ بلکه عاملی است که بر تصمیم‌های سیاسی امروز، مناسبات اقتصادی و چشم‌انداز همکاری‌های منطقه‌ای نیز تأثیر می‌گذارد.
طالبان و پاکستان؛ فرزندان ناخلف در سایه مناقشه دیورند
یکی از فصل‌های جالب و در عین حال پرتناقض در روابط افغانستان و پاکستان، مناسبات اسلام‌آباد با طالبان است؛ رابطه‌ای که از حمایت و هم‌پیمانی آغاز شد، اما به‌تدریج به بی‌اعتمادی، اختلاف و تقابل کشیده شد.
پاکستان در جریان جهاد مردم افغانستان علیه نیروهای شوروی، از گروه‌های جهادی مستقر در پیشاور حمایت می‌کرد؛ گروه‌هایی که شماری از چهره‌ها و نیروهای شکل‌دهنده طالبان در سال‌های بعد نیز از همان فضای سیاسی و نظامی برخاسته بودند. پس از ظهور طالبان در افغانستان، اسلام‌آباد به یکی از حامیان اصلی این گروه تبدیل شد و حمایت‌های سیاسی، مالی و لجستیکی خود را در اختیار این گروه قرار داد.
داشتن نفوذ تعیین‌کننده در کابل، محدود کردن حضور و نفوذ هند در افغانستان و دستیابی به آنچه در ادبیات راهبردی اسلام‌آباد «عمق راهبردی» خوانده می‌شد، از محاسبات اصلی پاکستان در افغانستان بود. ظاهراً پاکستان تصور می‌کرد گروهی را پرورده است که پس از رسیدن به قدرت، در بسیاری از مسائل منطقه‌ای و امنیتی با خواسته‌های اسلام‌آباد همسو خواهد ماند. اما سیاست همیشه مطابق نقشه‌های طراحان آن پیش نمی‌رود؛ به‌ویژه وقتی پای طالبان در میان باشد.
بازگشت طالبان به قدرت در اسد/مرداد ۱۴۰۰ خورشیدی، نه‌تنها همه نگرانی‌های امنیتی پاکستان را برطرف نکرد، بلکه فصل تازه‌ای از اختلافات میان دو طرف گشود. طالبان، برخلاف انتظارات اسلام‌آباد، نشان دادند که قرار نیست در همه مسائل مطابق خواست حامیان دیروز خود عمل کنند. به این ترتیب، متحدان مورد حمایت پاکستان به‌تدریج به فرزندان ناخلفی تبدیل شدند که نه‌تنها فرمان‌بردار پدرخوانده نیستند، بلکه خود به یکی از دردسرهای جدی او بدل شده‌اند.
مهم‌ترین کانون این اختلاف، فعالیت تحریک طالبان پاکستان (TTP) است؛ گروهی مسلح که علیه دولت و نیروهای امنیتی پاکستان می‌جنگد. اسلام‌آباد بارها مدعی شده است که اعضای این گروه از خاک افغانستان برای برنامه‌ریزی یا اجرای حملات استفاده می‌کنند و از طالبان افغانستان خواسته است مانع فعالیت آنان شوند. در مقابل، مقام‌های طالبان این اتهام‌ها را رد کرده و مسئولیت مشکلات امنیتی پاکستان را متوجه سیاست‌های داخلی آن کشور دانسته‌اند.
در این میان، یک تناقض قابل تأمل وجود دارد؛ پاکستان سال‌ها از طالبان افغانستان به‌عنوان نیرویی برای تأمین نفوذ خود در کابل حمایت کرد، اما اکنون از طالبان می‌خواهد با گروهی برخورد کنند که از نظر نام، ساختار و پیشینه، به همان خانواده فکری و ایدئولوژیک تعلق دارد. البته طالبان افغانستان و تحریک طالبان پاکستان دو سازمان جداگانه با اهداف و ساختارهای متفاوت‌اند؛ اما همین پیوندهای فکری و تاریخی، مسئله را برای اسلام‌آباد پیچیده‌تر کرده است. به بیان دیگر، پاکستان امروز با پیامدهای شبکه‌ای روبه‌رو است که در شکل‌گیری و تقویت بخشی از آن، خود نقش داشته است.
در کنار این اختلاف امنیتی، مناقشه تاریخی خط دیورند نیز همچنان به قوت خود باقی است. پاکستان خواهان کنترل مؤثرتر مرز، جلوگیری از رفت‌وآمد گروه‌های مسلح و مهار حملات فرامرزی است؛ در مقابل، طالبان بر حاکمیت افغانستان تأکید دارند و در برابر اقدامات مرزی و حملات نظامی پاکستان در خاک افغانستان اعتراض می‌کنند. بنابراین، اسلام‌آباد با وضعیتی روبه‌رو شده است که در آن، نه مسئله امنیت مرزی به‌آسانی حل می‌شود و نه حمایت‌های گذشته توانسته است اختلاف تاریخی بر سر دیورند را از میان بردارد.
در میزان/مهر ۱۴۰۴ خورشیدی، درگیری‌های شدیدی میان نیروهای دو طرف رخ داد که با حملات نظامی، تبادل آتش در مناطق مرزی و بسته‌شدن گذرگاه‌ها همراه بود. در ماه‌های بعد نیز تنش‌ها ادامه یافت و در دلو/بهمن و حوت/اسفند ۱۴۰۴ خورشیدی، درگیری‌های تازه و حملات پاکستان در خاک افغانستان، بحران روابط دو کشور را تشدید کرد. این تحولات نشان داد که رابطه‌ای که روزگاری بر پایه حمایت و محاسبات مشترک شکل گرفته بود، اکنون به یکی از پرتنش‌ترین پرونده‌های سیاست منطقه‌ای تبدیل شده است.
در نهایت، ماجرای طالبان و پاکستان نمونه‌ای از پیچیدگی سیاست‌های مبتنی بر حمایت از گروه‌های مسلح برای دستیابی به اهداف راهبردی است. گروه‌هایی که ممکن است در یک مقطع ابزار تحقق اهداف یک دولت تلقی شوند، الزاماً در آینده به خواسته‌های همان دولت وفادار نمی‌مانند. اسلام‌آباد اکنون با واقعیتی روبه‌رو است که شاید در محاسبات اولیه خود کمتر به آن توجه کرده بود؛ فرزندان سیاسی همیشه مطابق خواست پدرخوانده‌ها رفتار نمی‌کنند!
این تحولات همچنین نشان می‌دهد که اختلافات امنیتی و مناقشه مرزی چگونه می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند. با این حال، باید میان دو مسئله تمایز گذاشت: اختلاف تاریخی بر سر خط دیورند و مناقشه بر سر فعالیت گروه‌های مسلح، اگرچه به یکدیگر مرتبط هستند، اما یک موضوع واحد نیستند. حتی حل اختلافات مرزی نیز لزوماً به معنای پایان مشکلات امنیتی نخواهد بود.
هویت قومی؛ پیوندی که مرز سیاسی نتوانست از میان ببرد
یکی دیگر از ابعاد مهم مناقشه دیورند، پیوند آن با هویت قومی و روابط اجتماعی جوامع مرزی است. پشتون‌های ساکن دو سوی این خط از ارتباطات زبانی، فرهنگی، خانوادگی و تاریخی برخوردارند. این پیوندها سبب شده است که مرز سیاسی، در بسیاری از موارد، نتواند ارتباطات دیرینه میان ساکنان این مناطق را از میان ببرد.
برای بخشی از جامعه افغانستان، مسئله دیورند علاوه بر حاکمیت ملی، با هویت تاریخی و سرنوشت جوامع پشتون در دو سوی مرز نیز ارتباط دارد. در پاکستان، در مقابل، کنترل مرز با موضوع تمامیت ارضی، امنیت ملی و مقابله با فعالیت‌های مسلحانه پیوند خورده است.
این تفاوت در برداشت‌ها، مدیریت مرز را به مسئله‌ای حساس تبدیل کرده است. هرگونه محدودیت در رفت‌وآمد یا تغییر در وضعیت مرزی می‌تواند علاوه بر پیامدهای سیاسی، بر زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم نیز اثر بگذارد. از این رو، بررسی مناقشه دیورند بدون توجه به شرایط جوامع مرزنشین، تصویری ناقص از ابعاد این اختلاف ارائه می‌دهد.
امروز بعد از ۱۳۳ سال که از امضای این توافق‌نامه می‌گذرد، بازخوانی این رویداد تاریخی فرصتی برای بررسی یکی از پیچیده‌ترین مسائل در روابط افغانستان و پاکستان است؛ مسئله‌ای که نه‌تنها به گذشته و میراث دوران استعمار مربوط می‌شود، بلکه همچنان بر امنیت، سیاست، اقتصاد و روابط اجتماعی مردم دو سوی مرز تأثیر می‌گذارد.
مناقشه مرزی افغانستان و پاکستان یکی از عوامل پایدار بی‌اعتمادی میان دو کشور است؛ عاملی که در کنار اختلافات امنیتی و رقابت‌های منطقه‌ای، بارها روابط سیاسی را به بحران کشانده است. کاهش تنش‌ها مستلزم آن است که دو طرف میان اختلافات تاریخی و نیازهای فوری امنیتی تمایز قائل شوند و برای جلوگیری از درگیری، حفاظت از منافع مردم مرزنشین و تداوم همکاری‌های اقتصادی، راهکارهای عملی و قابل اجرا در پیش گیرند.
گذشت بیش از ۱۳۳ سال از امضای توافق‌نامه دیورند نشان می‌دهد که مسائل تاریخی، هرگاه با منافع ملی، هویت جمعی و امنیت منطقه‌ای گره بخورند، می‌توانند برای نسل‌های متوالی به موضوع مناقشه تبدیل شوند. از همین رو، مدیریت این اختلاف نیازمند رویکردی فراتر از اقدامات نظامی و موضع‌گیری‌های سیاسی است؛ رویکردی که گفت‌وگو، احترام متقابل، واقعیت‌های تاریخی و منافع مردم را در مرکز توجه قرار دهد.
تا زمانی که اختلاف بر سر خط دیورند و پیامدهای امنیتی آن از طریق گفت‌وگو و سازوکارهای پایدار مدیریت نشود، این مرز همچنان می‌تواند به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنش در روابط افغانستان و پاکستان تبدیل شود.
