به گزارش ایراف، به نقل از آسوشیتدپرس، مؤسسه فرهنگی آقاخان مسئولیت اجرای این پروژه چندساله را برعهده دارد و هدف نهایی آن تبدیل محوطه بالاحصار به یک پارک عمومی باستان‌شناسی، همراه با فضاهای سبز، رستوران و موزه است.
کاوش‌های انجام‌شده در پنج محدوده مختلف این مجموعه، آثار متنوعی از دوره‌های تاریخی گوناگون را نمایان کرده است؛ از جمله سکه‌های باستانی، قطعات مجسمه‌های بودایی، سفالینه‌های لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی و بقایای بناهای مسکونی، کاخ‌ها و صومعه‌ها.
یکی از مهم‌ترین یافته‌های این کاوش‌ها، بقایای یک کاخ متعلق به دوره گورکانیان هند است که بخش‌هایی از نقاشی‌های دیواری، سازه‌ای شبیه تخت پادشاهی و حوضی ستاره‌شکل تراشیده‌شده در سنگ از آن به دست آمده است.
بابک رفیعی‌علوی، باستان‌شناس حاضر در پروژه، با اشاره به گستردگی یافته‌ها گفته است که حجم آثار کشف‌شده فراتر از انتظارات اولیه بوده است.
او روند آشکار شدن این آثار از زیر خاک را به بیرون آمدن یک زیردریایی از اعماق اقیانوس تشبیه کرده است.
دژی که سرنوشت کابل به آن گره خورده است
بالاحصار که در زبان دری به معنای «دژ بلند» است، بر فراز ارتفاعات جنوبی بخش قدیمی کابل و بر دامنه رشته‌کوه شیر دروازه قرار دارد.
موقعیت جغرافیایی این قلعه، امکان نظارت بر مسیرهای ورودی شهر و راه‌های ارتباطی میان شبه‌قاره هند و آسیای مرکزی را فراهم می‌کرد.
این مجموعه در طول تاریخ، کارکردهای مختلفی داشته و علاوه بر یک استحکامات نظامی، مرکز سیاسی و مذهبی، مجموعه کاخ‌های حکومتی، زرادخانه، مرکز اداری، زندان و پادگان نظامی بوده است.
مصطفی نوری، مدیر پروژه خدمات فرهنگی آقاخان، با اشاره به جایگاه تاریخی این مجموعه تأکید کرده است که بالاحصار تقریباً تمام دوره‌های تاریخ افغانستان را در خود بازتاب می‌دهد.
به گفته او، اهمیت راهبردی این دژ به اندازه‌ای بوده که کنترل آن عملاً به معنای تسلط بر کابل و مناطق پیرامونی آن محسوب می‌شده است.
قدمت استقرار انسانی در این محوطه دست‌کم به سده نخست پیش از میلاد بازمی‌گردد و آثار دوره‌های مختلف، از تمدن‌های باستانی و حضور بوداییان تا دوره گورکانیان، جنگ‌های افغان و انگلیس، اشغال شوروی و درگیری‌های داخلی افغانستان، در آن قابل شناسایی است.
زخم جنگ‌ها بر پیکر یک میراث تاریخی
بالاحصار در طول قرن‌ها بارها تخریب و بازسازی شده است. یکی از شدیدترین آسیب‌ها در سال ۱۸۷۹ و در جریان جنگ دوم افغان و انگلیس به این مجموعه وارد شد؛ زمانی که نیروهای بریتانیایی پس از کشته شدن نماینده این کشور، لویی کاواناری، و همراهانش در داخل قلعه، بخش بزرگی از مجموعه را ویران کردند.
در دهه‌های بعد نیز درگیری‌های نظامی و بی‌توجهی به حفاظت از آثار تاریخی، آسیب‌های بیشتری به این محوطه وارد کرد. بقایای تجهیزات نظامی شوروی، تانک‌های زنگ‌زده و تسلیحات باقی‌مانده از دوره‌های مختلف جنگ همچنان در بخش‌هایی از قلعه دیده می‌شوند.
به گفته باستان‌شناسان، بخشی از محوطه نیز در سال ۲۰۰۸ در جریان عملیات نیروهای آمریکایی تسطیح شد؛ اقدامی که به از بین رفتن شماری از لایه‌های باستان‌شناسی انجامید.
پروژه‌ای که ممکن است دهه‌ها طول بکشد
برنامه‌ریزی برای حفاظت از بالاحصار از سال ۲۰۱۷ آغاز شد و عملیات اجرایی از سال ۲۰۱۸ در دستور کار قرار گرفت. در مراحل نخست، بررسی‌های میدانی، مستندسازی و استفاده از فناوری‌هایی مانند رادار نفوذی زمین و اسکن سه‌بعدی لیزری برای شناسایی وضعیت سازه‌ها انجام شد.
پس از آن، عملیات تثبیت اضطراری بخش‌هایی از استحکامات تاریخی برای جلوگیری از فروریختن آنها آغاز شد. فعالیت‌های باستان‌شناسی در پی بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ برای مدتی متوقف شد، اما مؤسسه فرهنگی آقاخان فعالیت خود را ادامه داد و از سال ۲۰۲۲ عملیات گسترده‌تری را پیش برد.
در جریان مرمت، از سنگ‌های محلی استفاده می‌شود و بخش‌های بازسازی‌شده به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که از قسمت‌های اصیل بنا قابل تشخیص باشند؛ رویکردی که با اصول حفاظت بین‌المللی از میراث تاریخی مطابقت دارد.
همچنین برای مهار یکی از برج‌های بیرونی که شکاف برداشته و در معرض فروپاشی قرار داشت، از تقویت‌کننده‌های فلزی استفاده شده است.
این پروژه علاوه بر مرمت سازه‌ها، برنامه آموزش دانشجویان باستان‌شناسی افغانستان را نیز دربرمی‌گیرد. عمق یکی از گمانه‌های کاوش به حدود ۱۱ متر رسیده و همچنان آثار بیشتری برای بررسی در زیر خاک وجود دارد.
مدیر پروژه خدمات فرهنگی آقاخان با اشاره به گستردگی محوطه و ظرفیت باستان‌شناسی آن گفته است که اجرای کامل طرح، به دلیل هم‌زمانی عملیات مرمت و کاوش‌های علمی، به تعهدی بلندمدت و احتمالاً چند دهه زمان نیاز دارد.
طالبان از حفاظت میراث تاریخی سخن می‌گوید
مقام‌های حکومت طالبان اعلام کرده‌اند که از حفاظت و مرمت آثار تاریخی افغانستان حمایت می‌کنند؛ موضعی که با عملکرد طالبان در دوره نخست حکومت این گروه، به‌ویژه تخریب دو تندیس عظیم بودای بامیان در سال ۲۰۰۱ و آسیب زدن به آثار موزه ملی افغانستان، تفاوت دارد.
خبیب غفران، سخنگوی وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان، به آسوشیتدپرس گفته است که آثار باقی‌مانده از تمدن‌های گذشته منابع ارزشمندی برای شناخت تاریخ و تجربه‌های بشری هستند و حکومت اهمیت حفاظت از آنها را درک می‌کند.
او همچنین تأکید کرده است که مرمت بناهای تاریخی در معرض خطر، از جمله بالاحصار، در اولویت قرار دارد تا میراث تمدن‌های گذشته و حال افغانستان برای نسل‌های آینده حفظ شود.
اکنون، در حالی که بخش‌هایی از بالاحصار همچنان کاربری نظامی دارند و آثار دهه‌ها جنگ بر دیوارها و سازه‌های آن باقی مانده است، کاوش‌های تازه تصویری روشن‌تر از جایگاه این دژ در تاریخ افغانستان ارائه می‌کنند؛ مجموعه‌ای که زیر لایه‌های خاک و ویرانی، هنوز نشانه‌های پرشماری از تاریخ سیاسی، مذهبی و فرهنگی این سرزمین را در خود جای داده است.
