به گزارش ایراف، به نقل از اینتلینوز، ماتئوش خژانوفسکی تحلیلگر حوزه معماری سامانه‌ها و زیرساخت، در یادداشتی تحلیلی که هشتم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، با طرح این پرسش که «پس از ۲۰ سال حضور نظامی و هزینه‌کرد گسترده در افغانستان، واقعاً چه چیزی ساخته شد؟»، عملکرد آمریکا و متحدان غربی این کشور در روند دولت‌سازی و بازسازی افغانستان را مورد نقد قرار داده است.
نویسنده با اشاره به حضور دو دهه‌ای نیروهای بین‌المللی، تشکیل دولت جدید، آموزش ارتش افغانستان و اجرای برنامه‌های گسترده بازسازی، می‌نویسد بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، بیش از آنکه صرفاً نتیجه نحوه خروج نیروهای خارجی باشد، نشانه‌ای از شکست عمیق‌تر در پروژه ایجاد یک دولت مستقل و پایدار در افغانستان بود.
بر اساس این یادداشت، ایالات متحده حدود ۱۴۵ میلیارد دلار برای بازسازی افغانستان، از جمله تقویت نیروهای امنیتی، نهادهای عمومی و اقتصاد این کشور هزینه کرد؛ رقمی که جدا از صدها میلیارد دلار هزینه جنگ افغانستان است.
خژانوفسکی تأکید می‌کند که اگرچه این منابع مالی و برنامه‌های بازسازی واقعیت داشتند، اما صرف هزینه و اجرای پروژه‌های متعدد را نمی‌توان معادل ایجاد یک دولت کارآمد دانست.
به اعتقاد او، «هزینه‌کردن به معنای ساختن یک ساختار پایدار نیست و فعالیت‌های اجرایی نیز لزوماً به شکل‌گیری یک دولت کارآمد منجر نمی‌شود.»
پروژه‌های عمرانی بدون اقتصاد مولد
این تحلیلگر یکی از مهم‌ترین ضعف‌های روند بازسازی افغانستان را بی‌توجهی به ایجاد یک اقتصاد مولد و پایدار می‌داند.
به نوشته او، معیار موفقیت بازسازی نباید صرفاً تعداد جاده‌های احداث‌شده، ساختمان‌های ساخته‌شده یا برنامه‌های آموزشی اجراشده باشد؛ بلکه باید مشخص شود پس از خروج نیروهای خارجی، شهروندان افغانستان از چه راهی امرار معاش می‌کنند، چه فرصت‌های شغلی در اختیار دارند و اقتصاد کشور تا چه اندازه قادر است بدون کمک‌های خارجی به فعالیت خود ادامه دهد.
نویسنده با طرح پرسش‌هایی درباره وضعیت اشتغال، صنعت، کارگاه‌های تولیدی، شرکت‌های حمل‌ونقل و فعالیت‌های تجاری، معتقد است افغانستان به زیرساخت اقتصادی نیاز داشت که بتواند برای شهروندان خود درآمد و فرصت شغلی ایجاد کند.
در این چارچوب، ساخت نیروگاه بدون اتصال مؤثر آن به شبکه برق و تأمین نیازهای صنعتی و خانگی، یا احداث جاده بدون ارتباط آن با مراکز تولید و فعالیت اقتصادی، به‌تنهایی دستاوردی پایدار محسوب نمی‌شود.
او همچنین تأکید می‌کند که مدارس بدون معلم، بودجه و بازار کار مناسب و بیمارستان‌ها بدون نیروی متخصص، تجهیزات و نظام تأمین پایدار، نمی‌توانند به‌عنوان نهادهایی مستقل و کارآمد به فعالیت خود ادامه دهند.
از نگاه نویسنده، زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی باید به‌صورت یک مجموعه به‌هم‌پیوسته طراحی شوند؛ چراکه ارزش واقعی هر پروژه به نقشی بستگی دارد که در عملکرد کلی اقتصاد و جامعه ایفا می‌کند.
ارتش آموزش‌دیده‌ای که بدون پشتیبانی خارجی دوام نیاورد
بخش دیگری از این یادداشت به وابستگی ساختار نظامی افغانستان به حمایت‌های ایالات متحده اختصاص دارد.
خژانوفسکی معتقد است آموزش نیروهای نظامی، تأمین سلاح و تجهیزات و برگزاری دوره‌های آموزشی خارجی، به‌تنهایی به معنای ایجاد یک ارتش مستقل نیست.
به نوشته او، ارتش زمانی می‌تواند مستقل تلقی شود که توانایی فرماندهی، نگهداری تجهیزات، تأمین لجستیک، پرداخت حقوق نیروها، جمع‌آوری اطلاعات و ادامه عملیات نظامی را بدون اتکا به پیمانکاران، هواپیماها و امکانات پشتیبانی کشورهای دیگر داشته باشد.
این تحلیلگر می‌نویسد ارتش افغانستان همچنان به‌شدت به حمایت آمریکا وابسته بود و با قطع این پشتیبانی، ساختار نظامی آن به‌سرعت از هم فروپاشید.
از نظر او، تجربه افغانستان نشان داد که میان برخورداری از نیروهای آموزش‌دیده و داشتن یک نیروی نظامی خودکفا تفاوت اساسی وجود دارد.
نهادهای دولتی؛ فراتر از ساختمان و عنوان اداری
نویسنده در ادامه، مسئله وابستگی نهادهای سیاسی و اداری افغانستان را نیز مورد توجه قرار می‌دهد.
به اعتقاد خژانوفسکی، وجود وزارتخانه، وزیر، ساختمان اداری و بودجه به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک نهاد دولتی مؤثر نیست.
یک نهاد عمومی زمانی کارآمد است که مأموریت مشخص، نیروی انسانی متخصص، قوانین قابل اجرا، منابع مالی پایدار و ارتباط مؤثر با جامعه داشته باشد.
او همچنین بر اهمیت مشروعیت سیاسی و اجتماعی تأکید می‌کند و معتقد است مردم باید دلایلی برای حمایت و دفاع از نظمی داشته باشند که نهادهای دولتی نمایندگی می‌کنند.
از این منظر، یکی از کاستی‌های اصلی پروژه دولت‌سازی در افغانستان آن بود که تمرکز بر ایجاد ساختارهای رسمی و آموزش نیروها، لزوماً به شکل‌گیری نهادهایی با توانایی اداره مستقل کشور و برخوردار از پشتوانه اجتماعی منجر نشد.
بازسازی باید بر اساس توانایی اداره مستقل کشور سنجیده شود
خژانوفسکی در بخش دیگری از یادداشت خود، معیار ارزیابی پروژه‌های بازسازی را مورد بازتعریف قرار می‌دهد.
او معتقد است روند بازسازی باید از ابتدا بر اساس نیازهای واقعی یک کشور برای اداره مستقل طراحی شود؛ به این معنا که ابتدا باید مشخص شود یک دولت برای ادامه فعالیت خود به چه ظرفیت‌هایی نیاز دارد و این ظرفیت‌ها چگونه به یکدیگر وابسته‌اند.
به نوشته او، ایجاد توان تولیدی، تقویت نهادهای عمومی و توسعه زیرساخت‌ها باید هم‌زمان پیش برود و در نهایت، عملکرد کل این مجموعه در شرایط کاهش تدریجی حمایت خارجی مورد آزمایش قرار گیرد.
نویسنده تأکید می‌کند اگر یک کشور با قطع حمایت خارجی قادر به ادامه فعالیت نباشد، مأموریت بازسازی آن هنوز به پایان نرسیده است؛ حتی اگر میلیاردها دلار هزینه شده و شمار زیادی از پروژه‌ها به اتمام رسیده باشند.
پیامدهای مهاجرتی شکست بازسازی افغانستان
این یادداشت در ادامه به پیامدهای مهاجرتی فروپاشی ساختارهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی افغانستان می‌پردازد.
خژانوفسکی معتقد است زمانی که اقتصاد یک کشور فرو می‌پاشد، نهادهای عمومی از کار می‌افتند و امنیت از بین می‌رود، شهروندان ناچار به ترک کشور خود می‌شوند.
او با انتقاد از رویکرد برخی کشورهای اروپایی در مواجهه با مهاجرت، می‌نویسد بحث‌های مربوط به حصارهای مرزی، روندهای پناهندگی و اخراج مهاجران، در حالی دنبال می‌شود که ریشه‌های بسیاری از بحران‌های مهاجرتی سال‌ها پیش و در مناطقی شکل گرفته‌اند که قدرت‌های غربی در آنها حضور و مداخله مستقیم داشته‌اند.
به اعتقاد نویسنده، مدیریت ورود مهاجران بدون توجه به عواملی که موجب آوارگی و مهاجرت آنها شده است، به معنای مواجهه با پیامدهای یک بحران بدون پرداختن به ریشه‌های آن خواهد بود.
افغانستان؛ تجربه‌ای فراتر از شکست نظامی
خژانوفسکی در جمع‌بندی یادداشت خود، تجربه افغانستان را درسی درباره تفاوت میان حفظ موقت یک ساختار سیاسی و ایجاد ظرفیت واقعی برای تداوم آن می‌داند.
او معتقد است حضور نظامی خارجی ممکن است برای مدتی یک کشور را در وضعیت ثبات نگه دارد، اما تنها وجود اقتصاد مولد، نهادهای کارآمد و ساختارهای مستقل سیاسی و امنیتی می‌تواند پایداری آن کشور را تضمین کند.
نویسنده در پایان تأکید می‌کند که ۲۰ سال حضور بین‌المللی در افغانستان باید برای درک این تفاوت کافی می‌بود؛ چراکه یک ساختار تحت حمایت خارجی لزوماً ساختاری پایدار نیست و کشوری که برای ادامه حیات خود به پشتیبانی دیگران وابسته باشد، نمی‌تواند به‌عنوان یک دولت مستقل و خوداتکا شناخته شود.
