به گزارش ایراف، استفاده از یک تعبیر اشتباه توسط محسن زنگنه، نماینده مجلس، واکنش‌های گسترده‌ای را در میان کاربران شبکه‌های اجتماعی ایران و افغانستان در پی داشته است. طی دوسه روز اخیر بحث واگذاری ۱۱۰ هکتار زمین چابهار به افغانستان، یکی از داغ‌ترین سوژه‌ها در فضای مجازی بوده است، بحثی که از یک اشتباه لفظی و تعبیر غلط شروع شد و به سرعت در شبکه‌های اجتماعی وایرال شد.
ماجرا از کجا آغاز شد؟
ماجرا روز پنجشنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۵، در جریان گفت‌وگوی محسن زنگنه با شبکه تلویزیونی سحر افغانستان آغاز شد. زنگنه که ریاست کمیسیون ویژه حمایت از تولید و نظارت بر اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی مجلس ایران را بر عهده دارد، در تشریح مذاکرات اقتصادی ایران و افغانستان از تفاهم اولیه برای اختصاص زمین به سرمایه‌گذاری افغانستان در چابهار خبر داد.
او در این گفت‌وگو اعلام کرد که در جلسه‌ای با حضور وزیر صنعت و تجارت حکومت طالبان، پیشنهاد اختصاص منطقه‌ای در چابهار به افغانستان مطرح شده و پس از پیگیری‌های انجام‌شده، دو طرف به جمع‌بندی اولیه رسیده‌اند.
بر اساس توضیحات زنگنه، قرار بود حدود ۱۰ هکتار زمین در محدوده بندر چابهار، در مجاورت آب، و بیش از ۱۰۰ هکتار دیگر در منطقه ویژه اقتصادی برای سرمایه‌گذاری افغانستان اختصاص یابد. به گفته او، هدف از این طرح، فراهم کردن زیرساخت‌های مورد نیاز برای انتقال کالاهای افغانستان از مسیر ایران به آب‌های آزاد بود.
با اینحال، زنگنه در یکی از جملات خود از تعبیری استفاده کرد که باعث ایجاد شبهه در اذهان عمومی شد، او گفت: افغانستان می‌تواند در منطقه آزاد چابهار «یک سرزمین متعلق به خودش» داشته باشد.
چرا اظهارات زنگنه واکنش‌برانگیز شد؟
مهم‌ترین عامل حساسیت‌برانگیز شدن این اظهارات، تفاوت میان مفهوم «اختصاص زمین برای سرمایه‌گذاری» و تعبیر «داشتن سرزمینی متعلق به یک کشور دیگر» بود. در این موضوع، عبارت استفاده شده از سوی یک نماینده مجلس، این برداشت غلط را ایجاد کرد که گویا ایران قصد دارد بخشی از سرزمین خود را به افغانستان واگذار کند، در حالیکه اصل موضوع سرمایه‌گذاری است، نه واگذاری زمین یا خاک.
انتشار گسترده این بخش از مصاحبه در شبکه‌های اجتماعی باعث شد موضوع از یک تفاهم اقتصادی به بحثی درباره حاکمیت ملی، مالکیت زمین و امتیازدهی به دولت طالبان تبدیل شود. برخی منتقدان درباره اصل اختصاص زمین و پیامدهای آن پرسش‌هایی مطرح کردند و گروهی نیز آن را به معنای واگذاری خاک ایران به افغانستان دانستند.
توضیحات زنگنه پس از واکنش‌ها
محسن زنگنه روز جمعه ۱۷ مهر و در واکنش به بازتاب اظهاراتش، مساله واگذاری خاک ایران به افغانستان را رد کرد. او گفت آنچه درباره آن مذاکره شده، تفاهمی برای سرمایه‌گذاری افغانستان در منطقه آزاد چابهار و ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی است، نه انتقال مالکیت سرزمینی یا حاکمیت ایران به کشور دیگر.
به گفته زنگنه، طرح مورد بحث شامل اختصاص حدود ۱۰ هکتار در محدوده بندر و بیش از ۱۰۰ هکتار در منطقه ویژه اقتصادی برای سرمایه‌گذاری افغانستان است. ایجاد زیرساخت‌هایی مانند بندر خشک، تسهیل انتقال کالا و فراهم کردن دسترسی تجاری افغانستان به آب‌های آزاد از اهداف مطرح‌شده برای این طرح عنوان شده است.
زنگنه همچنین تأکید کرد که همکاری اقتصادی با افغانستان می‌تواند به توسعه ترانزیت از مسیر ایران و افزایش درآمدهای اقتصادی کشور کمک کند. او این همکاری را فرصتی برای گسترش مناسبات تجاری دو کشور دانست و انتشار خبر با عنوان واگذاری خاک ایران را نادرست توصیف کرد.
بر اساس اصل ۷۸ قانون اساسی ایران، تغییر خطوط مرزی تابع محدودیت‌ها و تشریفات سخت‌گیرانه‌ای است. از این رو، اختصاص زمین برای سرمایه‌گذاری را نباید بدون مستندات حقوقی، معادل واگذاری بخشی از خاک کشور دانست.
در عین حال، تا زمان انتشار متن کامل تفاهم، جزئیات دقیق محل زمین‌ها، نوع قرارداد، مدت بهره‌برداری، حدود اختیارات طرف افغانستانی و وضعیت مجوزهای نهایی روشن نیست.
چرا چابهار برای افغانستان اهمیت دارد؟
افغانستان کشوری محصور در خشکی است و برای دسترسی به بازارهای جهانی و تجارت دریایی، به مسیرهای ترانزیتی کشورهای همسایه به شدت وابسته است. از گذشته پاکستان یکی از مهم‌ترین مسیرهای سنتی تجارت خارجی افغانستان بوده، اما اختلافات سیاسی اخیر و همچنین تنش‌های مرزی و درگیری‌های مستقیم، باعث مسدود شدن مسیرهای سنتی واردات و صادرات افغانستان شده است.
در چنین شرایطی، دسترسی به بندر چابهار می‌تواند برای افغانستان اهمیت حیاتی داشته باشد؛ زیرا امکان انتقال کالا از مسیر ایران به دریای عمان و اقیانوس هند را فراهم می‌کند و گزینه‌ای جایگزین در کنار مسیرهای عبوری از پاکستان به شمار می‌رود.
منطقه آزاد چابهار، واقع در جنوب شرقی ایران و در ساحل دریای عمان، تنها بندر اقیانوسی ایران است. موقعیت جغرافیایی این بندر به آن امکان می‌دهد در اتصال افغانستان و بخش‌هایی از آسیای مرکزی به آب‌های آزاد نقش‌آفرینی کند و به‌عنوان مسیر جایگزین و طرح بدیل مسیرهای تجاری سنتی عمل کند.
چابهار برای افغانستان از دو جهت اهمیت دارد: نخست، فراهم کردن مسیر جایگزین برای واردات کالا و صادرات محصولات داخلی؛ دوم، کاهش آسیب‌پذیری تجارت افغانستان در برابر بسته‌شدن مرزها و اختلافات سیاسی با پاکستان. این بندر همچنین می‌تواند در بلندمدت به توسعه تجارت منطقه‌ای و اتصال افغانستان به بازارهای فراتر از همسایگانش کمک کند.
