به گزارش ایراف، بند قرغه در حدود هشت تا ۱۵ کیلومتری غرب کابل قرار دارد و امروزه در محدوده ناحیه چهاردهم شهر کابل شناخته می‌شود. این منطقه به دلیل قرار گرفتن در میان ارتفاعات و برخورداری از پهنه آبی، فضایی متفاوت نسبت به بافت شلوغ و پرتراکم پایتخت دارد و در روزهای تعطیل، به‌ویژه در فصل گرما، مقصد شهروندانی است که برای استراحت و گذراندن اوقات فراغت به حاشیه شهر می‌روند. بند قرغه یکی از نزدیک‌ترین تفریحگاه‌ها به کابل است و به دلیل همین نزدیکی، مقصد بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی است.
از پروژه آبی تا تفرجگاه کابل
ساخت بند قرغه به دهه ۱۹۳۰ میلادی و دوره سلطنت محمد نادرشاه و محمد ظاهرشاه بازمی‌گردد. هدف اولیه از ایجاد این سازه، مدیریت و ذخیره آب و استفاده از آن برای آبیاری زمین‌های کشاورزی بود؛ اما در دهه‌های بعد، منطقه اطراف مخزن به‌تدریج کارکرد تفریحی نیز پیدا کرد. بندی که در ابتدا برای ذخیره‌سازی آب ایجاد شده بود، رفته‌رفته به مکانی دلچسب برای تفریحات خانوادگی تبدیل شد.
توسعه گردشگری قرغه از دهه ۱۳۳۰ خورشیدی شتاب بیشتری گرفت. در آن دوره امکاناتی برای حضور گردشگران در اطراف مخزن ایجاد شد و به‌مرور زمان رستوران‌ها، مهمانخانه‌ها و فضاهای تفریحی در این منطقه کامل شد. قایق‌رانی، رستوران‌های کنار آب، فضای سبز و مجموعه‌های تفریحی از جمله فعالیت‌هایی بوده‌اند که قرغه را از یک تأسیسات آبی به یک مقصد گردشگری تبدیل کرده‌اند.
امروزه در اطراف بند قرغه، ده‌ها رستوران، کافه، شهربازی، قایق‌های دونفره، فروشگاه‌ها و سایر امکانات مورد نیاز گردشگران فعال هستند.
آب قرغه از کجا می‌آید؟
بند قرغه بر روی رودخانه پغمان ساخته شده است. این سد از نوع خاکی است و سرریز آن به صورت کانال جانبی زیر جاده‌ای که بر روی سد قرار دارد، طراحی شده است. آب رودخانه و جریان‌های سطحی حوزه پغمان، به‌ویژه آب‌هایی که از دره‌ها و ارتفاعات اطراف سرازیر می‌شوند، در تأمین آب مخزن نقش دارند. گزارش‌های مربوط به حوزه آبریز کابل نشان می‌دهد که شماری از جریان‌های کوچک منطقه پغمان به مخزن قرغه می‌رسند.
بر اساس گزارش‌های محلی، بخشی از آب بند از طریق کانالی از حوالی قلعه ملک در پایین‌دست پغمان وارد مخزن می‌شود و در فصل بارندگی و ذوب برف، جریان‌های فصلی دره‌های اطراف نیز به افزایش ذخیره آب کمک می‌کنند. در فصل موسمی آبی، آب بند قرغه از دره زرگر نیز سرچشمه می‌گیرد؛ به همین دلیل میزان آب قرغه به‌شدت به بارش، برف و وضعیت منابع آب حوزه پغمان وابسته است.
ذخیره‌ای برای کشاورزی و آب‌های زیرزمینی
قرغه در کنار کارکرد گردشگری، یک تأسیسات مهم آبی برای شمال‌غرب کابل محسوب می‌شود. وزارت انرژی و آب افغانستان اعلام کرده است که این بند یکی از منابع اساسی آبیاری زمین‌های کشاورزی شمال‌غرب کابل و همچنین تغذیه آب‌های زیرزمینی این شهر است.
ظرفیت ذخیره بند در منابع مختلف متفاوت گزارش شده است. در گزارش‌های منتشرشده قبلی، شهرداری کابل و وزارت انرژی و آب ظرفیت آن را حدود ۱۲ میلیون مترمکعب اعلام کرده‌اند. بر اساس گزارش‌های محلی، از ظرفیت اسمی ۱۲ میلیون مترمکعبی، حدود چهار میلیون مترمکعب آن «حجم آب مرده» و غیرقابل استفاده است و تنها هشت میلیون مترمکعب آن قابل بهره‌برداری است.
قرغه و زمین‌های کشاورزی کابل
آب بند قرغه در گذشته برای آبیاری حدود دو هزار هکتار زمین استفاده می‌شد، اما با توسعه ساخت‌وساز و گسترش مناطق مسکونی، سطح زمین‌های کشاورزی تحت پوشش آن کاهش یافته است. گزارش‌های موجود، سطح کنونی زمین‌های قابل آبیاری را حدود هزار هکتار عنوان کرده‌اند. از جمله مناطقی که در گزارش‌ها از دریافت آب قرغه نام برده شده، ده‌عربان، بادام‌باغ، اکادمی پولیس، دانشگاه استاد ربانی، دانشگاه پولیتخنیک، سره‌میاشت و باغ بالا است.
از این منظر، قرغه بخشی از پیوند میان آب، کشاورزی و توسعه شهری کابل است؛ مخزنی که در ابتدا با هدف مدیریت منابع آب ساخته شد و در طول زمان، در جریان گسترش شهر، کارکرد تفریحی نیز پیدا کرد.
از ماهی‌پروری تا تفریح خانوادگی
پرورش ماهی یکی دیگر از فعالیت‌هایی است که در اطراف بند قرغه رواج دارد. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، مرکز پرورش ماهی قرغه در سال ۱۹۶۷ ایجاد شد و در دهه ۱۹۷۰ تولید بچه‌ماهی قزل‌آلا در آن انجام می‌شد؛ بخشی از این ماهی‌ها در مخزن قرغه و برخی رودخانه‌های دیگر افغانستان رهاسازی می‌شدند. این مزرعه پرورش ماهی در سال ۱۹۸۹ بازسازی شد و هدف آن تولید بچه‌ماهی قزل‌آلا و پرورش آن در قفس‌های شناور در مخزن مجاور بود.
در سال‌های بعد، فضای اطراف بند با رستوران‌ها و امکانات تفریحی توسعه یافت و قرغه به یکی از مقصدهای محبوب مردم کابل تبدیل شد. قایق‌سواری، حضور در فضای سبز، غذا خوردن در رستوران‌های اطراف و تماشای چشم‌انداز کوهستانی از جمله فعالیت‌هایی است که این منطقه را برای گردشگران و خانواده‌ها جذاب کرده است.
در فصل بهار، بند قرغه با طبیعت سرسبز، شکوفه‌ها و آب‌وهوای مطبوع، به یکی از زیباترین تفریحگاه‌های کابل مبدل می‌شود. در تعطیلات، صدها بازدیدکننده برای پیک‌نیک در کنار آب و قایق‌رانی به این منطقه می‌آیند.
قرغه؛ ریه‌ای در حاشیه کابل
بند قرغه همچنین در کاهش آلودگی هوای کابل نیز نقش دارد. اطراف بند در دوره‌های مختلف برای توسعه فضای سبز مورد توجه قرار گرفته و در بخشی از محدوده اطراف آن درختکاری انجام شده است. قرار گرفتن پهنه آبی در کنار ارتفاعات و پوشش گیاهی، قرغه را به یکی از معدود فضاهای نزدیک کابل برای فاصله گرفتن از آلودگی و شلوغی شهری تبدیل کرده است.
خشکسالی؛ تهدیدی برای دریاچه
با وجود اهمیت قرغه، این دریاچه از پیامدهای خشکسالی و کاهش منابع آب در افغانستان در امان نمانده است. در سال‌های گذشته گزارش‌هایی از کاهش شدید سطح آب بند منتشر شده است. گزارش‌های موجود، کاهش آب قرغه را نتیجه خشکسالی‌های پی‌درپی و استفاده بی‌رویه از آب دانسته و درباره احتمال تبدیل شدن بخش‌هایی از این منطقه به زمین خشک هشدار داده بودند.
علاوه بر خشکسالی، برداشت‌های غیرمجاز آب از بند نیز یکی دیگر از دلایل کاهش سطح آب در بند قرغه است. یک تن از مالکان قایق‌های تفریحی در بند قرغه، درباره کاهش سطح آب گفته بود که برای نخستین بار در طول چند سال اخیر، سطح آب حدود ۱۲ متر پایین آمده است. او با انتقاد از برداشت غیرمجاز آب می‌گوید که تانکرهای شخصی، آب قرغه را شبانه برداشت کرده و به قیمت گزاف به کشاورزان می‌فروشند.
گزارش‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد که کاهش بارش برف و باران در فصل بارندگی، سطح آب‌های زیرزمینی را پایین آورده و بند قرغه را در معرض خطر کم‌آبی قرار داده است. بر اساس یک گزارش، حدود ۸۰ درصد آب‌های زیرزمینی کابل غیربهداشتی است و نزدیک به نیمی از چاه‌های شهر خشک شده‌اند.
کاهش بارندگی و محدود شدن منابع آب ورودی می‌تواند هم کارکرد کشاورزی بند و هم جذابیت گردشگری آن را تحت تأثیر قرار دهد.
پروژه انتقال آب آشامیدنی؛ فصلی تازه در کارکرد قرغه
در سال‌های اخیر، بحران کم‌آبی در کابل سبب شده تا قرغه کارکرد تازه‌ای نیز پیدا کند. در تابستان ۲۰۲۵ (اسد ۱۴۰۴)، پروژه تولید و انتقال آب آشامیدنی از بند قرغه به ذخیره‌گاه ده‌هزار مترمکعبی باغ بالا در شهر کابل با حضور مقام‌های حکومت سرپرست و مسئولان شرکت دولتی آبرسانی و فاضلاب شهری به بهره‌برداری رسید. این پروژه شامل انتقال ۱۱.۳۸۰ کیلومتر پایپ آب آشامیدنی از بند قرغه تا ذخیره‌گاه باغ بالا، حفاری دو چاه عمیق، ساخت اتاق‌های چاه و اعمار تراس برای ژنراتور است. بر اساس گزارش‌ها، این پروژه که با همکاری یونیسف اجرا شده، برای تأمین آب بهداشتی ۶۰ تا ۷۰ هزار خانواده در کابل طراحی شده است.
بارقه‌های امید؛ افزایش سطح آب پس از بارندگی‌ها
با وجود تهدیدهای خشکسالی، گزارش‌های اخیر از افزایش چشمگیر سطح آب بند قرغه در پی بارندگی‌های فصلی خبر می‌دهد. وزارت انرژی و آب افغانستان در فروردین ۱۴۰۵ اعلام کرد که در پی بارندگی‌های اخیر، سطح آب بند قرغه به‌گونه چشمگیری افزایش یافته است. این وزارتخانه این تحول را «امیدبخش و با اهمیت برای شهروندان کابل» خوانده و گفته است که این وضعیت زمینه تقویت منابع آبی، توسعه زراعت و انکشاف اقتصادی را فراهم خواهد ساخت. بر اساس گزارش‌ها، بندهای پاشدان در هرات، سلطان در غزنی و شاه و عروس در کابل نیز از این بارندگی‌ها بهره برده‌اند.
اهمیت بند قرغه برای کابل
بند قرغه به‌عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری و تفرجگاه‌های شهری، نقش مهمی در زندگی مردم کابل دارد. بسیاری از شهروندان، قرغه را فرصتی برای آرامش، تفریح و دور شدن از روزمرگی می‌دانند؛ از این رو سرنوشت این بند برای اکثر مردم مهم است.
قایق‌های پایی، رستوران‌های کنار آب، فضای سبز و غروب زیبای قرغه، تصویری متفاوت از کابل ارائه می‌کنند؛ اما پشت این منظره گردشگری زیبا، یک مسئله مهم نیز وجود دارد: آینده و وجود قرغه به مدیریت و برنامه‌ریزی آب در کابل گره خورده است. چنانچه برداشت‌های بی‌رویه و غیرمجاز آب از بند ادامه یابد، یا چاه‌های عمیق منابع زیرزمینی را تخلیه کنند، دیری نخواهد گذشت که بند قرغه مانند بسیاری از بندها و دریاچه‌های دیگر، خشک خواهد شد.
بود و نبود این جاذبه گردشگری به مدیریت منابع آبی و جلوگیری از برداشت آب بستگی دارد؛ از این رو مسئولان شهری در کنار امکانات و خدمات رفاهی، بایستی برای حفاظت از این منطقه گردشگری اقدام کنند.
