به گزارش ایراف، دیدبان حقوق بشر در این گزارش که توسط فرشته عباسی، پژوهشگر امور افغانستان، و پاتریشیا گاسمن، مدیر ارشد بخش آسیا، تهیه شده، تأکید می‌کند که رهبری طالبان اگرچه نظامی سخت‌گیرانه و اقتدارگرایانه را بر کشور تحمیل کرده، اما این گروه در عمل یکدست نیست و مقام‌های محلی در تفسیر و اجرای دستورها نقش تعیین‌کننده دارند.
به‌گفته نویسندگان، جامعه جهانی می‌تواند از همین شکاف‌ها برای حفظ شواهد جنایات، تقویت سازوکارهای پاسخگویی و بهبود محدود شرایط زندگی مردم استفاده کند.
اختلاف‌نظرهای آشکار در ساختار طالبان
گزارش دیدبان حقوق بشر می‌گوید شواهد فراوانی از اختلاف‌نظر در میان مقام‌های طالبان وجود دارد.
برخی مقام‌های ارشد این گروه علناً با ممنوعیت آموزش دختران مخالفت کرده‌اند، در حالی‌که رهبری مستقر در قندهار موضع خود را سخت‌تر کرده است.
سازمان‌های امدادی نیز گزارش داده‌اند که در برخی ولایات توانسته‌اند برای استخدام زنان یا دسترسی به خدمات با مقام‌های محلی طالبان مذاکره کنند؛ در حالی‌که در ولایات دیگر اجرای قوانین مربوط به محرم، پوشش و محدودیت‌های اجتماعی بسیار سخت‌گیرانه‌تر است.
این تفاوت‌ها به‌گفته دیدبان «نشانه میانه‌روی طالبان نیست»، اما نشان می‌دهد که مقام‌های محلی در تفسیر دستورها اختیار قابل‌توجهی دارند.
فشار بین‌المللی و سازوکارهای عدالت
در بخش دیگری از گزارش آمده است که شورای حقوق بشر سازمان ملل در اکتبر ۲۰۲۵ یک مکانیزم تحقیقاتی مستقل برای افغانستان ایجاد کرد تا شواهد جنایات جدی را جمع‌آوری و حفظ کند.
همچنین دادگاه کیفری بین‌المللی برای هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، و عبدالحکیم حقانی، رئیس دادگاه عالی این گروه، به‌اتهام جنایت علیه بشریت از جمله آزار جنسیتی حکم بازداشت صادر کرده است.
دیدبان تأکید می‌کند که مقام‌های طالبان ـ از فرماندهان پلیس تا قضات و مسئولان ولایتی ـ باید بدانند که نقض حقوق بشر پیامد شخصی دارد و «پیروی از دستور» مسئولیت را از بین نمی‌برد. دولت‌ها نیز باید مقام‌هایی را که سیاست‌های سرکوبگرانه را اجرا می‌کنند شناسایی کنند و پیام روشنی بدهند که این اقدامات بدون مجازات نخواهد ماند.
هشدار درباره رویکرد گزینشی
دیدبان حقوق بشر هشدار می‌دهد که تمرکز صرف بر جنایات طالبان و نادیده‌گرفتن نقض‌های نیروهای بین‌المللی و دولت پیشین می‌تواند مقام‌های عمل‌گراتر طالبان را به‌سوی تندروها سوق دهد.
با این حال، حتی گشایش‌های محدود نیز اهمیت دارد؛ از جمله کلینیک‌هایی که بتوانند زنان را استخدام کنند و به بیماران زن خدمات بدهند، یا برنامه‌های کمکی که با به‌کارگیری زنان، امکان دسترسی خانوارهای زن‌سرپرست به کمک‌ها را فراهم کنند.
در مجموع نویسندگان گزارش تأکید می‌کنند که رهبری طالبان می‌کوشد جهان را قانع کند که حکومت این گروه یکپارچه و منسجم است، اما اجرای ناهماهنگ احکام نشان می‌دهد که فشار هدفمند می‌تواند رفتار طالبان را تغییر دهد.
آن‌ها از دولت‌ها می‌خواهند از سازوکارهای بین‌المللی پاسخگویی، از جمله دادگاه کیفری بین‌المللی، حمایت کنند و شواهد را برای عدالت آینده حفظ کنند.
