دکتر محمد وحید بینش، رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین افغانستان، با اشاره به تحولات اخیر در این پرونده اظهار کرد که تصمیم اولیه برای جلوگیری از پذیرش یا ادامه تحصیل برخی دانشجویان پزشکی افغانستان در پاکستان، نگرانیهای گستردهای را در میان دانشجویان و خانوادههای آنان ایجاد کرد، اما ورود دادگاه و توقف موقت اجرای این تصمیم باعث شد بحران فوری تا حدودی فروکش کند.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین افغانستان با تحلیل تحولات اخیر در پرونده دانشجویان پزشکی افغانستان در پاکستان گفت: اگرچه با ورود دستگاه قضایی پاکستان، خطر فوری اخراج و توقف تحصیل این دانشجویان کاهش یافته است، اما این پرونده نشان داد که آموزش و سرنوشت دانشجویان افغان همچنان میتواند تحت تأثیر مناسبات سیاسی کابل و اسلامآباد قرار گیرد؛ موضوعی که در کنار محدودیتهای آموزشی برای دختران در افغانستان، ابعاد گستردهتری پیدا میکند.
پرسشها همچنان باقی است
دکتر محمد وحید بینش با اشاره به اینکه موضوع ابتدا با تصمیم نهادهای آموزشی و مرتبط با اقامت دانشجویان مطرح شد، گفت که در مقطعی بحث بر سر توقف پذیرش یا ثبتنام دانشجویان پزشکی افغان و حتی بازگرداندن دانشجویانی بود که در حال تحصیل در پاکستان بودند.
به گفته وی، استدلال مطرحشده از سوی طرف پاکستانی، عمدتاً به مسائل مربوط به ویزا، اقامت و وضعیت قانونی دانشجویان بازمیگشت. دانشجویان افغان نیز در واکنش به این تصمیم، موضوع را از مسیر قضایی پیگیری کردند و با ورود دادگاه، اجرای دستور بازگرداندن آنان دستکم فعلا متوقف شده است.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین افغانستان با طرح یک پرسش اساسی درباره این روند افزود: اگر دانشجویان افغان از ابتدا فاقد ویزا یا مجوز اقامت معتبر بودهاند، چرا در مرحله نخست اجازه ورود، ثبتنام و تحصیل به آنان داده شده است؟ و اگر این دانشجویان با مجوزهای قانونی وارد شده و مشغول تحصیل بودهاند، چرا اکنون باید ادامه تحصیل آنان با مشکل مواجه شود؟
وی تأکید کرد که همین تناقض نشان میدهد که مسئله را نمیتوان صرفاً یک موضوع اداری یا دانشگاهی دانست و باید مناسبات سیاسی و روابط میان دو کشور را نیز در تحلیل آن در نظر گرفت.
دانشجویان نباید قربانی اختلافات سیاسی شوند
دکتر بینش با اشاره به روابط پرتنش میان افغانستان و پاکستان گفت که مناسبات دو کشور در سالهای اخیر همواره با مجموعهای از اختلافات سیاسی، امنیتی و مرزی همراه بوده است و هر دو طرف در مقاطع مختلف از ابزارهای گوناگون برای اعمال فشار و دستیابی به امتیاز در مذاکرات استفاده کردهاند.
به اعتقاد وی، مسئله دانشجویان نیز ممکن است در چنین فضایی تحت تأثیر قرار گیرد؛ بهویژه آنکه روابط کابل و اسلامآباد همچنان با تنشها و در عین حال تلاشهایی برای گفتوگو همراه است.
وی گفت در چنین شرایطی باید مراقبت شود که دانشجویان و آینده علمی آنان به ابزار فشار سیاسی تبدیل نشوند، زیرا دانشجوی پزشکی که سالها برای تحصیل خود زمان و هزینه صرف کرده است، نباید هزینه اختلافات میان دولتها را پرداخت کند.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین تأکید کرد که لازم است برای دانشجویان خارجی، بهویژه دانشجویان افغان، سازوکارهای روشن و باثباتی در زمینه ویزا، اقامت، ثبتنام دانشگاهی و ادامه تحصیل وجود داشته باشد تا تغییرات سیاسی میان دو کشور مستقیماً بر آینده تحصیلی آنان اثر نگذارد.
سیاست دوگانه پاکستان در قبال افغانستان
بینش در ادامه به رویکرد پاکستان در قبال افغانستان پرداخت و آن را دارای ابعاد متفاوت و حتی متناقض دانست.
وی با اشاره به نقش پاکستان در تحولات چند دهه اخیر افغانستان گفت که از یک سو، سیاستها و اقدامات این کشور در قبال افغانستان در دورههای مختلف با انتقادهای جدی روبهرو بوده و برخی جریانها و مراکز فعال در تحولات افغانستان در خاک پاکستان حضور داشتهاند، اما از سوی دیگر، پاکستان طی سالهای طولانی میزبان جمعیت بسیار بزرگی از مهاجران افغان بوده است.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین افزود که نمیتوان این بخش از رفتار پاکستان را نیز نادیده گرفت و بابت میزبانی از شمار زیادی از مهاجران افغان باید از مردم و دولت پاکستان قدردانی کرد.
با این حال، وی تأکید کرد که این سابقه نباید موجب شود مسائل مربوط به حقوق دانشجویان و آینده علمی آنان تحت تأثیر ملاحظات سیاسی قرار گیرد.
تناقض بزرگتر؛ اعتراض به محدودیت دانشجویان افغان در پاکستان و ممنوعیت تحصیل دختران در افغانستان
دکتر محمد وحید بینش در بخش دیگر سخنان خود به سیاستهای جاری در افغانستان در حوزه آموزش زنان اشاره کرد و گفت که در بررسی پرونده دانشجویان افغان در پاکستان، نمیتوان وضعیت آموزش دختران در داخل افغانستان را نادیده گرفت.
وی اظهار کرد که از یک سو، طالبان نسبت به محدودیتهایی که برای دانشجویان افغان در پاکستان ایجاد شده اعتراض دارند و از ادامه تحصیل آنان دفاع میکنند، اما از سوی دیگر، خود این جریان در داخل افغانستان مانع ادامه تحصیل دختران در دانشگاهها شده است.
به گفته وی، تعداد قابل توجهی از دختران و زنان افغان که از استعداد و توانایی علمی بالایی برخوردار بودند، به دلیل محدودیتهای آموزشی مجبور شدهاند دانشگاه را ترک کنند، در خانه بمانند یا برای ادامه تحصیل به خارج از افغانستان مهاجرت کنند.
بینش تصریح کرد که اگر دانشجویان افغان با حمایت یا مجوز رسمی برای تحصیل به پاکستان اعزام شدهاند یا از بورسیههای تحصیلی استفاده کردهاند، حکومت طالبان باید از ادامه تحصیل آنان حمایت کند و زمینهای فراهم شود تا این دانشجویان بتوانند دوره آموزشی خود را به پایان برسانند.
حق آموزش نباید قربانی اختلافات سیاسی شود
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین در ادامه با اشاره به موضوع عدم شناسایی بینالمللی حکومت طالبان گفت که وضعیت سیاسی افغانستان و نحوه تعامل کشورهای مختلف با حکومت فعلی این کشور، بر روابط رسمی کابل با جهان اثر گذاشته است.
با این حال، به گفته وی، مسئله حقوق انسانی و آموزشی دانشجویان نباید صرفاً بر اساس وضعیت سیاسی حکومتها تعیین شود.
بینش تأکید کرد که در چارچوبهای حقوق بشری و مقررات بینالمللی، موضوعاتی همچون حق آموزش، جابهجایی دانشجویان، اقامت، سفر و تسهیلات مربوط به تحصیل مورد توجه قرار گرفته است و نمیتوان دانشجویان را صرفاً به دلیل اختلافات سیاسی میان دولتها از حقوق آموزشی خود محروم کرد.
وی گفت که دانشجویان پیش از آنکه نماینده یک حکومت یا سیاست باشند، انسانهایی هستند که برای آینده خود و جامعهشان در حال تحصیلاند و نباید اختلافات سیاسی، آینده آنان را تحت تأثیر قرار دهد.
دانشجویان خارجی؛ بخشی از اعتبار علمی دانشگاهها
دکتر محمد وحید بینش همچنین حضور دانشجویان خارجی را یکی از مؤلفههای مهم اعتبار دانشگاهها در جهان دانست و گفت که دانشگاههای معتبر صرفاً به دلیل تعداد دانشجویان داخلی شناخته نمیشوند، بلکه میزان تعامل علمی آنان با کشورهای دیگر، حضور دانشجویان خارجی، تبادل استاد و دانشجو و ارتباطات علمی و فرهنگی نیز در جایگاه بینالمللی آنان مؤثر است.
وی افزود که پذیرش دانشجویان خارجی تنها یک موضوع آموزشی نیست، بلکه بخشی از روابط علمی، فرهنگی و حتی دیپلماسی میان کشورها به شمار میرود.
به گفته این استاد دانشگاه، وقتی دانشجویی از یک کشور در دانشگاه کشور دیگری تحصیل میکند، علاوه بر آموزش تخصصی، با جامعه، فرهنگ و فضای علمی آن کشور نیز ارتباط برقرار میکند و همین روابط انسانی و علمی میتواند در بلندمدت به کاهش سوءتفاهمها و تقویت روابط میان ملتها کمک کند.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین تأکید کرد که محدود کردن حضور دانشجویان افغانستان در پاکستان تنها بر آینده تحصیلی آنان اثر نمیگذارد، بلکه میتواند بر روابط علمی و فرهنگی دو جامعه نیز تأثیر داشته باشد.
دختران دانشجو؛ سرمایه انسانی افغانستان
بینش با اشاره ویژه به وضعیت دانشجویان زن در افغانستان گفت که حتی در شرایطی که بسیاری از زنان تحصیلکرده افغانستان امید چندانی به بازگشت و پیدا کردن فرصت شغلی مناسب در داخل کشور ندارند، تحصیل آنان همچنان ارزشمند است.
وی توضیح داد که آموزش، سرمایهای است که حتی در صورت تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی میتواند برای فرد و جامعه باقی بماند.
به گفته این استاد دانشگاه، افغانستان برای توسعه خود به پزشک، مهندس، استاد دانشگاه، پژوهشگر و متخصص در حوزههای مختلف نیاز دارد و زنان نیز بخش مهمی از این سرمایه انسانی را تشکیل میدهند.
او افزود که محروم شدن دختران از تحصیل به معنای از دست دادن بخشی از ظرفیت علمی و تخصصی افغانستان است؛ ظرفیتی که بازسازی آن در آینده هزینه و زمان زیادی خواهد داشت.
کشورهای دیگر دانشجویان اخراجی را بپذیرند
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین افغانستان در پاسخ به این پرسش که اگر محدودیتهای پاکستان ادامه پیدا کند، چه گزینههایی برای دانشجویان افغان وجود دارد، گفت که کشورهای دیگر نیز میتوانند در این زمینه نقش ایفا کنند.
وی از ایران، ترکیه و کشورهای آسیای مرکزی بهعنوان کشورهایی یاد کرد که میتوانند در صورت فراهم بودن شرایط، پذیرای دانشجویان افغان باشند.
محمد وحید بینش اظهار کرد که پذیرش دانشجویان افغانستان را نباید صرفاً یک هزینه تلقی کرد، بلکه میتوان آن را نوعی سرمایهگذاری علمی و انسانی دانست.
به گفته وی، کشوری که زمینه تحصیل یک دانشجوی افغان را فراهم میکند، در واقع به حفظ و ارتقای سرمایه انسانی افغانستان کمک کرده است؛ بهویژه در شرایطی که بخشی از این دانشجویان به دلیل محدودیتهای داخلی افغانستان امکان ادامه تحصیل در کشور خود را ندارند.
تجربه دانشگاه خاتمالنبیین؛ آموزش میتواند زمینه گفتوگو باشد
بینش با اشاره به تجربه خود در دانشگاه خاتمالنبیین که به تازگی از سوی طالبان، تعطیل شد، گفت که در این دانشگاه تلاش میشد حتی اعضای جریان طالبان نیز امکان حضور در محیط دانشگاه و ادامه تحصیل داشته باشند.
وی توضیح داد که هدف از این رویکرد تنها ارائه آموزش دانشگاهی نبود، بلکه دانشگاه میتوانست فضایی برای گفتوگو، شناخت متقابل و ارتباط میان گروههای مختلف جامعه باشد.
به گفته این استاد دانشگاه، بسیاری از نیروها و افرادی که سالها در فضای جنگ و خشونت زندگی کرده بودند، هنگامی که وارد محیط دانشگاه میشدند با فضایی متفاوت روبهرو میشدند؛ فضایی که در آن گفتوگو، علم و ارتباط اجتماعی جایگزین بخشی از مناسبات مبتنی بر تقابل و خشونت میشد.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین تأکید کرد که از این منظر، آموزش صرفاً انتقال دانش نیست، بلکه میتواند به ابزاری برای ایجاد ارتباط میان افراد و گروههایی تبدیل شود که در شرایط عادی ممکن است با یکدیگر فاصله داشته باشند.
آموزش؛ ابزاری برای صلح و کاهش خشونت
دکتر بینش در ادامه گفت که هرچه سطح آموزش و ارتباطات علمی در یک جامعه افزایش پیدا کند، زمینه برای همزیستی و صلح نیز بیشتر میشود.
وی افزود که آموزش میتواند به افراد کمک کند مسائل و اختلافات را از مسیر گفتوگو و استدلال دنبال کنند و همین مسئله در جامعهای مانند افغانستان که سالها با جنگ و خشونت روبهرو بوده، اهمیت بیشتری دارد.
به گفته وی، ایجاد فرصت برای تحصیل دانشجویان افغانستان در کشورهای مختلف میتواند علاوه بر ارتقای سطح علمی آنان، به شکلگیری شبکهای از ارتباطات انسانی و علمی منجر شود که در آینده افغانستان نیز اثرگذار خواهد بود.
پرونده دانشجویان افغانستان؛ فراتر از یک اختلاف اداری
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین با جمعبندی تحولات اخیر گفت که پرونده دانشجویان پزشکی افغانستان در پاکستان نباید صرفاً یک اختلاف اداری درباره ویزا یا اقامت تلقی شود.
به اعتقاد وی، این پرونده در سطحی وسیعتر به رابطه کابل و اسلامآباد، حقوق دانشجویان، آینده سرمایه انسانی افغانستان، وضعیت آموزش زنان و نقش دانشگاهها در روابط میان کشورها مربوط میشود.
وی تأکید کرد که اگر روابط سیاسی میان دو کشور دچار تنش شود، نباید نخستین گروهی که تحت فشار قرار میگیرد دانشجویانی باشند که نقشی در این اختلافات ندارند.
بینش ابراز امیدواری کرد که دولت پاکستان با دانشجویان افغان با احترام برخورد کند و اجازه دهد دانشجویانی که دوره تحصیلی خود را آغاز کردهاند، بتوانند تحصیلاتشان را بدون وقفه به پایان برسانند و به متخصصانی تبدیل شوند که در آینده برای جامعه افغانستان مفید باشند.
امید به بازگشت آموزش زنان و ساختن آینده افغانستان
وی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به برقراری صلح و آرامش بیشتر در افغانستان گفت که یکی از مهمترین مسائل آینده این کشور، بازگشت زنان و دختران به عرصه آموزش و کار است.
بینش تأکید کرد که آموزش باید بهعنوان یک حق اساسی برای همه انسانها شناخته شود و تفاوت میان افراد نباید بر اساس جنسیت، بلکه بر اساس شایستگی، تخصص و توانایی آنان سنجیده شود.
وی گفت افغانستان برای ساختن آینده خود به همه نیروهای متخصص نیاز دارد و نمیتواند بخشی از جامعه را از فرآیند آموزش و توسعه کنار بگذارد.
رئیس سابق دانشگاه خاتمالنبیین در پایان اظهار کرد که حفظ سرمایه انسانی، گسترش آموزش و فراهم کردن امکان تحصیل برای جوانان، بهویژه زنان، از ضرورتهای اساسی برای توسعه و آبادانی افغانستان است و هرگونه اختلاف سیاسی نباید مانع تحقق این هدف شود.
از این منظر، پرونده اخیر دانشجویان پزشکی افغانستان در پاکستان، حتی پس از کاهش بحران اولیه، یک پیام روشن دارد: آموزش و سرمایه انسانی نباید قربانی اختلافات سیاسی شود و آینده افغانستان نیز بدون حفظ و تقویت ظرفیت علمی نسل جوان این کشور قابل تصور نیست.
پرونده دانشجویان پزشکی افغانستان در پاکستان پس از گزارشهایی درباره محدودیت ادامه تحصیل و احتمال بازگرداندن برخی دانشجویان، وارد مرحله قضایی شد. دادگاه عالی لاهور اجرای دستور بازگرداندن دانشجویان را متوقف کرد و همزمان وزارت خارجه پاکستان اعلام کرد دانشجویان افغان که در دورههای تحصیلی معتبر ثبتنام هستند، مشمول تصمیمی برای اخراج عمومی نیستند. با کاهش نگرانی فوری درباره اخراج این دانشجویان، اکنون پرسش مهمتر درباره آینده حضور دانشجویان افغان در پاکستان، سازوکارهای حقوقی ادامه تحصیل آنان و تأثیر مناسبات سیاسی کابل و اسلامآباد بر مسائل آموزشی و انسانی میان دو کشور مطرح است.
