به گزارش ایراف، حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین(ص) در کابل طی ماههای اخیر با محدودیتهایی از سوی وزارت عدلیه طالبان مواجه بوده و در تازهترین تحول، ورود نیروهای طالبان به این مرکز و بازداشت ۲۸ نفر، واکنشهایی را در میان جامعهٔ شیعهٔ افغانستان به دنبال داشته است.
اگرچه اختلاف بر سر مالکیت زمین و دولتی یا خصوصی بودن آن از جمله موضوعات مطرحشده از سوی طالبان دربارهٔ این حوزه است، اما منتقدان معتقد اند که ابعاد این پرونده فراتر از یک اختلاف حقوقی است و میتواند آیندهٔ فعالیت مراکز مذهبی و علمی شیعیان افغانستان را هدف قرار دهد.
حسینعلی اسماعیلی، فعال فرهنگی افغانستان، در گفتگو با ایراف دربارهٔ ابعاد این اتفاق، نحوهٔ برخورد طالبان با افراد حاضر در حوزه، پیامدهای آن برای جامعهٔ شیعه و تأثیر این اقدام بر رابطهٔ طالبان با شیعیان توضیح داد.
اختلاف بر سر مالکیت یا مسئلهای فراتر از آن؟
اسماعیلی دربارهٔ علت ورود نیروهای طالبان به حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین گفت: «این قضیه مربوط به حدود دو ماه قبل است. در آن مقطع بخشهایی از حوزهٔ خاتمالنبیین، بهخصوص کلاسهای درس، مسدود شد؛ البته بخشهایی مانند خوابگاهها و صحن حوزه همچنان در اختیار محصلان بود.»
وی افزود: «رایزنیهایی نیز در این زمینه صورت گرفت و مدارکی ارائه شد که نشان میداد این حوزه ملک شخصی بوده و متعلق به مرحوم آیتالله محسنی است و با استفاده از وجوهات مردمی ساخته شده است.»
این فعال فرهنگی ادامه داد: «این مدارک به مسئولان طالبان، از جمله وزیر عدلیه، ارائه شد؛ اما آنها در ابتدا اعلام کردند که قانع نشدهاند. بعدها تا حدودی این مسئله را پذیرفتند.»
اسماعیلی با اشاره به وضعیت دانشگاه خاتمالنبیین و تلویزیون تمدن هم گفت: «دربارهٔ دانشگاه خاتمالنبیین، طالبان اعلام کرده بود که مالکیت خصوصی را میپذیرد، اما تعیین مدیران دانشگاه را خود بر عهده خواهد گرفت؛ موضوعی که مالکان دانشگاه آن را نپذیرفتند.»
وی تصریح کرد: «با این حال، دربارهٔ حوزهٔ خاتمالنبیین به نظر میرسد مسئله صرفاً مالکیت نیست و این موضوع ابعاد مذهبی دارد. به نظر میرسد نوعی خصومت یا رقابت با مذهب تشیع وجود دارد و با بهانههای مختلف تلاش میشود این مراکز تعطیل شوند.»
گزارشها از برخورد خشن و بازداشت ۲۸ نفر
اسماعیلی دربارهٔ گزارشها از بازداشت ۲۸ نفر از جمله استادان و مسئولان حوزه اظهار کرد: «اطلاعات مستقیم و دقیقی دربارهٔ وضعیت فعلی بازداشتشدگان ندارم و برای اظهارنظر دقیقتر باید اطلاعات بیشتری به دست آورد.»
وی دربارهٔ نحوهٔ برخورد نیروهای طالبان با افراد حاضر در حوزه نیز گفت: «طبق اطلاعاتی که به ما رسیده، برخورد اولیه خشن بوده و همراه با ضربوشتم صورت گرفته است.»
این فعال فرهنگی افزود: «نیروهای طالبان در ابتدای ورود به حوزه با خشونت برخورد کردند و حتی مواردی از توهین نیز گزارش شده است؛ البته پس از ورود به داخل حوزه، برخورد آنها ظاهراً ملایمتر بوده است.»
اسماعیلی در پاسخ به این پرسش که آیا این برخورد میتواند پیامی برای سایر مراکز شیعیان داشته باشد، گفت: «مسئله مشخص است؛ طالبان با شیعیان در تضاد است.»
وی تأکید کرد: «اگر جامعهٔ شیعه در برابر چنین اتفاقاتی متحد نباشد، ممکن است این اقدام نقطهٔ آغاز یک روند گستردهتر باشد.»
هشدار دربارهٔ آیندهٔ مراکز مذهبی و علمی شیعیان
اسماعیلی افزود: «اگر حوزهٔ علمیهای مانند خاتمالنبیین تعطیل شود، در آینده ممکن است مساجد، تکایا، حوزههای کوچکتر و مجامع علمی شیعیان نیز با محدودیت یا تعطیلی مواجه شوند. بنابراین شیعیان باید در چنین مسائلی متحد باشند و اجازه ندهند مسئلهٔ تعطیلی یک مرکز علمی و مذهبی به یک روند گستردهتر تبدیل شود.»
این فعال فرهنگی دربارهٔ نسبت اقدامات طالبان با ادعای حاکمیت قانون نیز گفت: «قطعاً چنین اقداماتی با حاکمیت قانون و اصول حکمرانی سازگار نیست. هیچ حکومتی نمیتواند قانون را رعایت نکند و صرفاً با زور، اجبار و بر اساس خواست خود عمل کند. اگر قرار است دربارهٔ یک ملک یا نهاد تصمیمی گرفته شود، باید این اقدام بر اساس قانون و روندهای قانونی انجام شود.»
وی دربارهٔ اینکه آیا پروندهٔ خاتمالنبیین را باید یک اتفاق موردی دانست یا بخشی از روند گستردهتر محدودسازی نهادهای مذهبی و فرهنگی شیعیان، اظهار کرد: «طالبان برای اقدامات خود توجیهاتی دارد و پیش از این نیز اعلام کرده بود که زمین حوزه دولتی است و از همین مسئله به عنوان مبنای اقدام خود استفاده کرده است.»
مسئله فقط یک حوزهٔ علمیه نیست
اسماعیلی ادامه داد: «به نظر من مسئله فراتر از بحث مالکیت است. پشت پرده این نگرانی وجود دارد که تمایلی به رشد و ادامهٔ فعالیت مراکز مذهبی و علمی شیعیان وجود ندارد.»
وی دربارهٔ پیامدهای تعطیلی یا تصرف حوزهٔ خاتمالنبیین برای آیندهٔ فعالیتهای علمی و دینی شیعیان گفت: «پیامد آن بسیار جدی است. اگر چنین مرکزی تعطیل شود، ممکن است سایر مراکز علمی و مذهبی شیعیان نیز در آینده با همین سرنوشت مواجه شوند.»
این فعال فرهنگی افغانستان افزود: «مسئله فقط یک حوزهٔ علمیه نیست، بلکه میتواند بر آیندهٔ فعالیتهای مذهبی، آموزشی و علمی جامعهٔ شیعهٔ افغانستان تأثیر بگذارد.»
اسماعیلی دربارهٔ واکنش جامعهٔ شیعهٔ افغانستان در صورت ادامهٔ بازداشتها و اصرار طالبان بر تخلیهٔ حوزه اظهار کرد: «از دیشب در مناطق مختلف راهپیماییها و اعتراضهایی در واکنش به این موضوع شکل گرفته و مردم شعارهایی در اعتراض به این اقدام دادهاند. این اعتراضها ادامه دارد و به نظر میرسد در صورت تداوم شرایط، مردم همچنان به اعتراض خود ادامه خواهند داد.»
افزایش فاصلهٔ طالبان با جامعهٔ شیعه
اسماعیلی دربارهٔ تأثیر این اتفاق بر رابطهٔ طالبان با جامعهٔ شیعه و مشروعیت داخلی این حکومت گفت: «قطعاً چنین اقداماتی پیامدهای منفی خواهد داشت.»
وی افزود: «این برخوردها میتواند فاصلهٔ میان طالبان و جامعهٔ شیعه را بیشتر کند و بر نگاه جامعه نسبت به عملکرد این حکومت تأثیر منفی بگذارد.»
این فعال فرهنگی در پایان گفت: «اکنون باید منتظر ماند و دید طالبان چه تصمیمی خواهد گرفت و چه پاسخی به مردم و جامعه خواهد داد.»
اسماعیلی خاطرنشان کرد: «این مسئله بسیار حساس و حاد شده و مردم نیز نسبت به آن حساسیت نشان دادهاند و گذشت زمان نشان خواهد داد که طالبان چه تصمیمی خواهد گرفت و در نهایت چه پاسخی به جامعه ارائه خواهد کرد.»
گفتنی است که حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین(ص) از مراکز مهم علمی و دینی شیعیان افغانستان در کابل است که در سالهای گذشته به فعالیتهای آموزشی و مذهبی پرداخته است. این مرکز در ماههای اخیر با محدودیتهایی از سوی طالبان مواجه شده و اختلاف بر سر مالکیت زمین و نحوهٔ ادارهٔ برخی مراکز وابسته به آن نیز مطرح بوده است.
در این میان، ورود نیروهای طالبان به حوزه، گزارشها دربارهٔ برخورد با افراد حاضر در آن و بازداشت ۲۸ نفر، بار دیگر بحث دربارهٔ وضعیت نهادهای مذهبی و آموزشی شیعیان در افغانستان را مطرح کرده است. در مقابل، طالبان موضوع مالکیت و دولتی بودن زمین را از جمله محورهای مورد ادعای خود قرار داده است.
با این حال، منتقدان معتقدند که نحوهٔ برخورد با این مرکز میتواند پیامدهایی فراتر از یک اختلاف ملکی داشته باشد و بر آیندهٔ فعالیتهای علمی، مذهبی و فرهنگی جامعهٔ شیعهٔ افغانستان و رابطه مردم با حاکمیت طالبان اثر بگذارد.
