روزهای ۳۱ اوت تا ۱ سپتامبر ۲۰۲۶، اجلاس سران کشورهای عضو، ناظر و شرکای سازمان همکاری شانگهای، موسوم به «شانگهای پلاس»، در شهر بیشکک پایتخت قرقیزستان، برگزار شد. شعار این اجلاس، «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: با هم به سوی صلح، توسعه و رفاه پایدار» بود. این نشست همزمان با بیستوپنجمین سالگرد تأسیس سازمان همکاری شانگهای و در چارچوب ریاست قرقیزستان بر این سازمان برگزار گردید.
وضعیت افغانستان یکی از محورهای مهم مذاکرات این اجلاس بود. بر اساس دستورکار اعلامشده، تروریسم، قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمانیافته و نگرانیهای امنیتی مرتبط با مرزهای افغانستان، از جمله مسائل اصلی مورد بحث بوده است. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که افغانستان علاوه بر ایران و پاکستان، با سه عضو سازمان همکاری شانگهای، یعنی چین، تاجیکستان و ازبکستان، حدود ۱۶۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و تحولات امنیتی این کشور مستقیماً بر آسیای مرکزی، غرب چین، ایران، پاکستان و روسیه اثر میگذارد.
افغانستان از سال ۲۰۱۲ در جایگاه عضو ناظر سازمان همکاری شانگهای قرار دارد، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، مشارکت آن در نشستهای سازمان محدود شده است. در اجلاس بیشکک نیز طالبان بهعنوان نیروی حاکم بر افغانستان دعوت نشد و نمایندهای از این گروه در نشست حضور نداشت. با وجود روابط سیاسی و اقتصادی گستردهٔ طالبان با چین، روسیه، ایران و برخی جمهوریهای آسیای مرکزی، سازمان همکاری شانگهای هنوز دربارهٔ دعوت رسمی از طالبان یا احیای نقش افغانستان بهعنوان عضو ناظر به اجماع نرسیده است. این وضعیت نشان میدهد که مسئلهٔ افغانستان در سازمان همکاری شانگهای فقط موضوعی سیاسی یا دیپلماتیک نیست، بلکه بهطور مستقیم با ضرورت تشکیل دولت فراگیر، امنیت مرزی، تروریسم فرامرزی، قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمانیافته، افراطگرایی و آیندهٔ نظم منطقهای پیوند خورده است. از همین رو، بیانیهٔ بیشکک را میتوان بازتاب نگرانی مشترک اعضای سازمان دربارهٔ پیامدهای امنیتی و سیاسی وضعیت کنونی افغانستان دانست.
دستورکار اجلاس بیشکک؛ پیوند امنیت، مبارزه با تروریسم و اتصال منطقهای
اجلاس بیشکک ۲۰۲۶ مجموعهای از ابتکارات امنیتی، اقتصادی و زیرساختی را در دستور کار داشته است. در حوزهٔ امنیت، تأسیس مرکز بینالمللی مبارزه با جرایم سازمانیافته، تعمیق همکاری در مقابله با جرایم سایبری و تهدیدهای دیجیتال، تقویت اقدامات مشترک علیه تروریسم، جداییطلبی و افراطگرایی و توسعهٔ تبادل اطلاعات میان کشورهای عضو مورد توجه قرار گرفت. افغانستان در این چارچوب اهمیت ویژهای داشته است، زیرا تهدیدهای ناشی از تروریسم، قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمانیافته و ناامنی مرزی از قلمرو افغانستان، نگرانی مشترک بسیاری از اعضای سازمان است.
بررسی وضعیت افغانستان، همکاری در زمینهٔ امنیت مرزها و مقابله با شبکههای تروریستی و قاچاق، بخش مهمی از دستورکار امنیتی اجلاس را تشکیل داده بود. در کنار مسائل امنیتی، ایجاد ساختار مالی مستقل برای سازمان همکاری شانگهای در قالب بانک توسعهٔ این سازمان نیز مطرح شد. این ابتکار در چارچوب تلاش برای افزایش توان اقتصادی و مالی سازمان و کاهش وابستگی به سازوکارهای بیرونی دنبال میشود.
اتصال منطقهای نیز یکی از محورهای اصلی اجلاس بوده است. راهآهن چین – قرقیزستان – ازبکستان به طول بیش از ۵۰۰ کیلومتر و با هزینهای حدود ۴.۷ میلیارد دلار، مهمترین پروژهٔ زیرساختی مرتبط با اجلاس بیشکک به شمار میرود. این خط، شبکههای حملونقل چین و آسیای مرکزی را به یکدیگر متصل میکند.
قرقیزستان همچنین در چارچوب سازمان همکاری شانگهای بر ایجاد مسیرهای جدید لجستیکی و باری و استفاده از ظرفیت ترانزیتی کشورهای عضو تأکید کرده است. هماهنگی وزارت حملونقل قرقیزستان با طرف روسی در آوریل ۲۰۲۶ برای راهاندازی کریدوری از مسیر دریای خزر، از دیگر طرحهای مطرحشده بود.
نگرانیهای امنیتی مشترک دربارهٔ افغانستان
سازمان همکاری شانگهای در شرایطی فعالیت میکند که جنگ اوکراین، بحرانهای خاورمیانه، رقابت چین و هند، تنشهای هند و پاکستان و اختلافات ژئوپلیتیکی میان اعضا، محیط امنیتی اوراسیا را پیچیده کرده است. بیانیهٔ پایانی اجلاس بیشکک، افغانستان را بهعنوان یکی از موضوعات اصلی امنیت منطقهای مورد توجه قرار داد. در این بیانیه، بر ضرورت تشکیل دولتی فراگیر در افغانستان با مشارکت گستردهٔ نمایندگان همهٔ گروههای قومی و سیاسی تأکید شد و چنین حکومتی بهعنوان مسیر اصلی دستیابی به صلح پایدار در افغانستان معرفی شده است.
بیانیه همچنین از تبدیلشدن افغانستان به کشوری مستقل، بیطرف، صلحآمیز و عاری از تروریسم، جنگ و مواد مخدر حمایت کرد. این موضع نشان میدهد که کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، ثبات افغانستان را نهتنها در ارتباط با وضعیت داخلی آن، بلکه در پیوند با امنیت جمعی منطقه ارزیابی میکنند.
بیانیه همچنین بر حمایت از افغانستانی مستقل، بیطرف، صلحآمیز و عاری از تروریسم، جنگ و مواد مخدر تأکید کرده است. این موضع، نگرانیهای امنیتی کشورهای عضو را در یک چارچوب مشترک قرار میدهد و نشان میدهد که مسئلهٔ افغانستان از نگاه سازمان، همزمان ابعاد سیاسی، امنیتی و اجتماعی دارد.
بااینحال، فاصلهٔ میان مواضع اعلامشده و اقدامات عملی همچنان قابل توجه است. طرح موضوع افغانستان در بیانیههای سالانهٔ سازمان همکاری شانگهای سابقهای طولانی دارد و در دورهٔ جمهوری نیز افغانستان از مسائل کلیدی نشستهای این سازمان بود. کارآمدی بیانیهٔ بیشکک به میزان تبدیل آن به سازوکارهای عملی، از جمله تقویت همکاریهای مرزی، تبادل اطلاعات، مقابله با شبکههای تأمین مالی و لجستیکی تروریسم، مبارزه با قاچاق مواد مخدر و ایجاد رویکرد هماهنگ دربارهٔ آیندهٔ سیاسی افغانستان، بستگی دارد. در غیر این صورت، بیانیهٔ بیشکک نیز مانند بسیاری از مواضع پیشین، بیشتر جنبهٔ اعلامی خواهد داشت تا اجرایی.
در این بین، عدم دعوت از طالبان، با وجود در اختیار داشتن قدرت سیاسی و داشتن روابط با شماری از اعضای سازمان، بیانگر آن است که سازمان همکاری شانگهای هنوز دربارهٔ اعطای مشروعیت سیاسی و نمایندگی رسمی افغانستان به این گروه به توافق نرسیده است. درخواست طالبان برای عضویت کامل یا بازگشت فعال افغانستان به جایگاه عضو ناظر نیز تاکنون به تصمیم مشترک سازمان منجر نشده است. این وضعیت، مسئلهٔ نمایندگی سیاسی افغانستان را همچنان در سطحی حلنشده باقی گذاشته است.
نگرانی اصلی کشورهای عضو دربارهٔ افغانستان بر چند محور متمرکز است:
· فعالیت گروههای تروریستی در داخل افغانستان
· احتمال گسترش ناامنی به کشورهای همسایه· قاچاق مواد
مخدر و ارتباط آن با شبکههای جرایم سازمانیافته
· ضعف کنترل مرزی و امکان نفوذ گروههای مسلح
· افراطگرایی و رادیکالیزاسیون
· نبود دولت فراگیر با مشارکت گروههای قومی و سیاسی
· تردید دربارهٔ تعهد و توانایی طالبان در مقابلهٔ مؤثر با تروریسم
· نامشخصبودن جایگاه سیاسی افغانستان در سازوکارهای منطقهای
۱. چین؛ نگرانی از ناامنی مرزی و پیوند آن با ثبات آسیای مرکزی
چین به دلیل هممرز بودن با افغانستان و ارتباط مستقیم تحولات این کشور با امنیت غربی خود، افغانستان را بخشی از معادلهٔ امنیتی آسیای مرکزی میداند. نگرانی چین در چارچوب سازمان همکاری شانگهای عمدتاً به احتمال فعالیت گروههای تروریستی، گسترش افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر و بیثباتی مرزی مربوط است.
چین در عین حال، روابط سیاسی و اقتصادی خود با طالبان را گسترش داده و در پروژههای اتصال منطقهای، بهویژه راهآهن چین – قرقیزستان – ازبکستان، نقش مرکزی دارد. این کشور تلاش میکند از طریق توسعهٔ زیرساختها و پیوندهای اقتصادی، ثبات پیرامونی و اتصال آسیای مرکزی را تقویت کند. با وجود این، ادامهٔ فعالیت گروههای تروریستی و ضعف سازوکارهای امنیتی در افغانستان میتواند مسیرهای تجاری و پروژههای زیرساختی چین را با تهدید مواجه سازد. از منظر چین، تشکیل دولت فراگیر و ایجاد افغانستانی مستقل، بیطرف و عاری از تروریسم و مواد مخدر، میتواند زمینهٔ مناسبتری برای همکاری اقتصادی و اتصال منطقهای فراهم کند. بنابراین، رویکرد چین در نشست بیشکک همزمان دارای دو بُعد امنیتی و اقتصادی است: مهار تهدیدهای ناشی از افغانستان و استفاده از ظرفیت آن برای ثبات و اتصال اوراسیایی.
۲. روسیه؛ شناسایی طالبان همراه با تداوم نگرانی از تروریسم
روسیه، با وجود شناسایی رسمی طالبان در سال ۲۰۲۵، همچنان افغانستان را یکی از منابع مهم تهدید برای امنیت منطقهای میداند. مقامهای امنیتی روسیه بارها نسبت به حضور گروههای تروریستی در افغانستان و احتمال انتقال تهدیدها به آسیای مرکزی هشدار دادهاند و طالبان را به اجرای تعهدات خود در زمینهٔ مقابله با تروریسم فراخواندهاند. این وضعیت نشان میدهد که شناسایی سیاسی طالبان از سوی روسیه به معنای اعتماد کامل به توانایی یا ارادهٔ این گروه برای مهار تروریسم نیست. روسیه در چارچوب سازمان همکاری شانگهای، از یکسو به دنبال حفظ تعامل سیاسی با طالبان و جلوگیری از خلأ منطقهای است و از سوی دیگر، نسبت به فعالیت گروههای تروریستی، قاچاق مواد مخدر و بیثباتی در مرزهای جنوبی خود و متحدانش در آسیای مرکزی نگرانی دارد.
کشورهای متحد روسیه در آسیای مرکزی، از جمله تاجیکستان و ازبکستان، با تقویت نیروهای مرزی، افزایش پستهای امنیتی و ایجاد تأسیسات جدید در امتداد مرزهای خود، به احتمال نفوذ گروههای تروریستی و گسترش جرایم سازمانیافته از افغانستان پاسخ دادهاند. این اقدامات، عمق نگرانی امنیتی روسیه و شرکای آن دربارهٔ تحولات افغانستان را نشان میدهد.
۳. پاکستان؛ تعارض میان نقش تاریخی در افغانستان و تهدید تروریسم فرامرزی
پاکستان یکی از مهمترین بازیگران مرتبط با افغانستان است و روابط آن با طالبان در دورهٔ کنونی با تنشهای جدی همراه شده است. با وجود نقش مستقیم و کلیدی پاکستان در حمایت از طالبان و بازگشت این گروه به قدرت، روابط دو طرف به دلیل حمایت طالبان از گروههای تروریستی پاکستانی تیره شده است.
درگیریهای مستقیم نظامی، حملات هوایی، تبادل آتش مرزی و هشدارهای مکرر مقامهای پاکستانی دربارهٔ رشد تروریسم و گسترش ناامنی از افغانستان، بیانگر تغییر مهم در مناسبات اسلامآباد و طالبان است. پاکستان اکنون تهدید گروههای مستقر در افغانستان را مستقیماً متوجه امنیت ملی خود میداند و نسبت به سرایت ناامنی به دیگر کشورهای منطقه نیز هشدار میدهد.
۴. ایران؛ نگرانی از قاچاق مواد مخدر، ناامنی و پیامدهای انسانی بحران افغانستان
ایران نیز از کشورهای مهم در معادلهٔ افغانستان و سازمان همکاری شانگهای است. عضویت رسمی ایران در سازمان از سال ۲۰۲۳، اهمیت نقش آن را در مباحث مربوط به امنیت منطقهای، اتصال اوراسیایی و افغانستان را افزایش داده است.
نگرانیهای ایران در چارچوب دستورکار اجلاس بیشکک با مسائل امنیتی پیرامون افغانستان، قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمانیافته، ناامنی مرزی و پیامدهای بیثباتی کشور پیوند دارد. ایران در کنار روابط و تعاملات سیاسی و اقتصادی با طالبان، همچنان با مسئلهٔ عدم شکلگیری دولت فراگیر و استمرار تهدیدهای امنیتی از خاک افغانستان مواجه است.
از منظر منطقهای، امنیت افغانستان با امنیت مسیرهای ترانزیتی، پروژههای انرژی و اتصال میان آسیای مرکزی، ایران و جنوب آسیا ارتباط دارد. به همین دلیل، پیشرفت پروژههایی مانند کریدور شمال-جنوب و خط لولههای ایران، پاکستان، هند و ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند، به شرایط امنیتی و سیاسی افغانستان وابسته است. بیثباتی، تروریسم و قاچاق مواد مخدر میتواند تحقق این پروژهها و نقش ایران در شبکهٔ اتصال منطقهای را با دشواری مواجه کند.
نتیجهگیری
نشست بیشکک نشان داد که افغانستان همچنان یکی از مهمترین نگرانیهای امنیتی کشورهای عضو، ناظر و شریک سازمان همکاری شانگهای است. تروریسم، قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمانیافته، ضعف کنترل مرزها و احتمال سرایت ناامنی به آسیای مرکزی، چین، ایران، پاکستان و روسیه، افغانستان را به موضوعی فراتر از یک بحران داخلی تبدیل کرده است. این بیانیه با تأکید بر تشکیل دولت فراگیر و مشارکت گروههای قومی و سیاسی، نشان داد که بخش مهمی از اعضای سازمان، تثبیت وضعیت کنونی افغانستان بدون ایجاد ساختار سیاسی فراگیر را برای دستیابی به صلح پایدار کافی نمیدانند. در عین حال، عدم دعوت از طالبان و نبود اجماع دربارهٔ اعطای نمایندگی رسمی به این گروه، بیانگر تداوم شکاف سیاسی درون سازمان دربارهٔ نحوهٔ تعامل با حاکمان فعلی افغانستان است.
سازمان همکاری شانگهای از ظرفیتهای قابلتوجهی برای اثرگذاری بر بحران افغانستان برخوردار است؛ چرا که کشورهای عضو از وزن جمعیتی و اقتصادی بالا، مرزهای مشترک و منافع مستقیم امنیتی برخوردارند و چارچوبهای نهادی لازم برای همکاری در زمینهٔ مبارزه با تروریسم، قاچاق و امنیت مرزی را در اختیار دارند. بااینحال، اختلافات میان چین، هند و پاکستان، تفاوت دیدگاهها دربارهٔ طالبان، رقابتهای ژئوپلیتیکی و نبود اجماع دربارهٔ افغانستان، مانع تبدیل این ظرفیتها به سیاستی منسجم شده است.
تحلیل مواضع بازیگران نشان میدهد که چین بر مهار تهدیدهای مرزی و تأمین امنیت پروژههای اتصال منطقهای، روسیه بر جلوگیری از نفوذ تروریسم به آسیای مرکزی، پاکستان بر مقابله با تروریسم فرامرزی و ایران بر کنترل قاچاق، امنیت مرزها و حفظ مسیرهای ترانزیتی تمرکز دارد. ازاینرو، آزمون اصلی سازمان همکاری شانگهای پس از اجلاس بیشکک، نه در صدور بیانیه، بلکه در اجرای تعهدات امنیتی و سیاسی آن خواهد بود. این سازمان برای ایفای نقشی مسئولانهتر در افغانستان باید از طرح تکراری نگرانیها عبور کند و به سمت سازوکارهای عملی برای کنترل مرزها، مقابله با تروریسم و قاچاق مواد مخدر، جلوگیری از گسترش ناامنی و حمایت از شکلگیری دولت فراگیر حرکت کند.
در غیر این صورت، افغانستان همچنان در دستورکار نشستهای سازمان باقی خواهد ماند و سازمان همکاری شانگهای در مدیریت یکی از مهمترین بحرانهای امنیتی اوراسیا، بیش از آنکه نهادی مؤثر و پروژهمحور باشد، به چارچوبی برای بیان نگرانیها و مواضع سیاسی تبدیل خواهد شد.
منابع:
Safir. (2026). Shanghai Cooperation Organization leaders discuss the situation in Afghanistan. https://thediplomaticinsight.com/sco-leaders-sign-bishkek-declaration-27-documents/
Hamidzai, Khial. (2026). SCO leaders sign Bishkek Declaration as Taliban-led Afghanistan remains without representation. The Kabul Tribune. https://thekabultribune.com/en/0011074
Diplomatic News (2026). SCO Leaders Sign Bishkek Declaration, 27 Documents. https://thediplomaticinsight.com/sco-leaders-sign-bishkek-declaration-27-documents/
Shayan, Yasin (2026). SCO leaders call for inclusive government in Afghanistan. Amu TV. https://amu.tv/251432/
