فرشید ایلاتی، کارشناس مسکن و شهرسازی در گفتوگو با ایراف، با اشاره به توسعه شهر زاهدان و طرح برخی دیدگاهها درباره محدودیت ظرفیت این شهر، بر ضرورت پرهیز از نگاه بخشی به مسائل توسعه تأکید کرد و گفت: آب، انرژی، زیرساخت و سایر نیازهای شهری باید همزمان و در یک چارچوب جامع مورد توجه قرار گیرد. به گفته او، حل مسئله آب سیستان و بلوچستان، علاوه بر تعامل با افغانستان، نیازمند استفاده از ظرفیتهای داخلی کشور و استان است.
ضرورت نگاه جامع به توسعه شهری زاهدان
فرشید ایلاتی در خصوص توسعه شهری زاهدان و دیدگاههایی مبنی بر اینکه این شهر ظرفیت توسعه ندارد، اظهار کرد: در مدیریت کشور گاهی نگاههای بخشی به مسائل وجود دارد؛ به این معنا که هر دستگاه یا بخش تلاش میکند مسائل را از زاویه تخصصی و منابع در اختیار خود بررسی کند، در حالی که برای تصمیمگیری درباره توسعه شهری، باید همه عوامل از جمله آب، زیرساخت، انرژی و سایر منابع مورد نیاز شهر بهصورت همزمان دیده شوند و برای آنها برنامهریزی گردد.
وی افزود: توسعه مراکز استانها و کلانشهرها در سالهای گذشته موجب شده بخشی از جمعیت استانها و شهرهای کوچکتر برای مهاجرت به مراکز استان یا شهرهای بزرگتر تمایل پیدا کنند. بنابراین مسئله مهاجرت و افزایش جمعیت شهرهایی مانند زاهدان، موضوعی مختص این شهر نیست و بسیاری از شهرهای کشور با آن مواجه هستند؛ پدیدهای که هم فرصتهایی برای توسعه ایجاد میکند و هم چالشهایی مانند تأمین آب و زیرساخت را به همراه دارد.
توسعه سیستان و بلوچستان باید در مقیاس کلان دیده شود
این کارشناس مسکن و شهرسازی ادامه داد: اگر بخواهیم مسئله را کلانتر ببینیم، باید توسعه سیستان و بلوچستان را بهعنوان یک مجموعه واحد مورد توجه قرار دهیم. این استان با وجود ظرفیتهای معدنی، کشاورزی و موقعیت جغرافیایی ویژه، همچنان در زمره مناطق کمبرخوردار کشور قرار دارد و برخی شهرهای آن با مشکلات جدی توسعهای مواجه هستند.
ایلاتی با اشاره به پیشینه تاریخی سیستان گفت: سیستان و بلوچستان در دورههایی از تاریخ، بهعنوان انبار غله ایران شناخته میشده و این موضوع نشان میدهد که منطقه از ظرفیت قابلتوجهی در حوزه کشاورزی برخوردار بوده است. بنابراین آب و کشاورزی، صرفاً موضوعاتی جدید برای این استان نیستند، بلکه بخشی از ظرفیت و سنت دیرینه منطقه محسوب میشوند که تحت تأثیر شرایط موجود، بهویژه کاهش منابع آب، با آسیب مواجه شدهاند.
حقابه هیرمند باید در دستور کار ملی قرار گیرد
وی با اشاره به اهمیت حقابه سیستان و بلوچستان تصریح کرد: موضوع حقابه و آب هیرمند باید بهصورت جدی در دستور کار ملی و استانی قرار گیرد. همجواری استان با افغانستان و پاکستان و کاهش منابع آب مورد نیاز بخش کشاورزی، بر وضعیت اقتصادی و حتی روند توسعه شهری منطقه تأثیر گذاشته است.
ایلاتی با اشاره به وضعیت سد کمالخان افزود: بخش قابلتوجهی از آب در حوزه آبریز مربوطه منحرف میشود و از ورود آن به سمت ایران جلوگیری میکند. به گفته وی، مسئله آب میان ایران و افغانستان امروز تنها یک موضوع فنی نیست و ابعاد سیاسی و امنیتی پیدا کرده است؛ از اینرو نیازمند مداخلات و پیگیریهای جدی در سطح سیاسی است.
این کارشناس مسکن و شهرسازی تأکید کرد: ایران با افغانستان تعاملات تجاری قابل توجهی دارد و میتوان از ظرفیت توسعه روابط اقتصادی و تجاری برای تقویت فضای همکاری و همسایگی استفاده کرد. همچنین میتوان روابط میان مناطق مرزی دو کشور، بهویژه استان سیستان و بلوچستان و مناطق جنوبغرب افغانستان را توسعه داد تا از این ظرفیت برای حل مسائل کلان میان دو کشور، از جمله مسئله آب، بهره گرفته شود.
استفاده از ظرفیتهای داخلی برای تأمین آب
فرشید ایلاتی با بیان اینکه مسیرهای طیشده در سالهای گذشته برای حل مسئله آب به نتیجه مطلوب نرسیده است، گفت: در کنار تعامل با افغانستان، باید به راهکارهای داخلی نیز توجه کرد. یکی از موضوعاتی که پیشتر در دستور کار قرار گرفته، استفاده از منابع آب زیرزمینی است.
وی افزود: مطالعات و گمانهزنیهای انجامشده نشان داده است که منابع آب زیرزمینی در بخش شمالی استان وجود دارد، اما با وجود نتایج امیدوارکننده، این موضوع در ادامه بهشکل عملیاتی دنبال نشد. در کنار آن، بحث انتقال آب نیز مطرح بوده که میتواند بهویژه برای مصارف صنعتی و بخشهایی از فعالیتهای نیمهصنعتی استان مورد استفاده قرار گیرد.
این کارشناس مسکن و شهرسازی ادامه داد: استفاده از ظرفیت آبشیرینکنها و تأمین آب از طریق آبشیرینکنهایی که در محدوده جنوب استان، از جمله چابهار و مناطق ساحلی، طراحی شدهاند نیز میتواند بخشی از نیاز آبی استان را تأمین کند. بنابراین مجموعهای از راهکارها باید همزمان دنبال شود تا وابستگی به یک مسیر خاص کاهش پیدا کند.
بازگرداندن سیستان و بلوچستان به مدار توسعه
ایلاتی در جمعبندی سخنان خود اظهار کرد: برای حل مسائل سیستان و بلوچستان، هم باید به دنبال تعامل با کشورهای همسایه و حل مسائل مشترک بود و هم از ظرفیتهای داخلی استان و کشور برای توسعه منابع آبی استفاده کرد. مهمتر از همه، ارادهای جدی برای حل جامع مسائل استان و روابط ایران و افغانستان مورد نیاز است که مسئله آب یکی از مهمترین محورهای آن به شمار میرود.
وی با اشاره به سابقه طولانی محرومیت سیستان و بلوچستان گفت: از ابتدای انقلاب، این استان همواره بهعنوان یکی از مناطق محروم کشور شناخته شده است و تداوم این وضعیت با وجود ظرفیتهای گسترده استان، زیبنده کشور نیست. البته سیستان و بلوچستان با مسائل پیچیده اقلیمی، امنیتی و همجواری با پاکستان مواجه است، اما در عین حال ظرفیتهای بزرگی برای توسعه دارد.
ایلاتی خاطرنشان کرد: مطالعات پیش و پس از انقلاب نشان داده است که سواحل مکران، جنوب استان و چابهار بهعنوان بندر اقیانوسی ایران، ظرفیت عظیمی برای توسعه کشور دارند. بنابراین باید با حل مسائل استان، در وهله نخست مسئله آب و احیای کشاورزی را در اولویت قرار داد، کسبوکارهای مرتبط با این حوزه را رونق بخشید و زمینه بازگشت سیستان و بلوچستان به مدار توسعه کشور را فراهم کرد؛ در این چارچوب، توسعه شهری نیز میتواند بهشکل پایدار و متناسب با ظرفیتهای منطقه دنبال شود.
سیستان و بلوچستان به دلیل موقعیت جغرافیایی، همجواری با افغانستان و پاکستان، دسترسی به دریای عمان و برخورداری از ظرفیتهای معدنی، کشاورزی، تجاری و بندری، از مناطق راهبردی ایران به شمار میرود. با این حال، کمبود منابع آب، خشکسالیهای متوالی، مشکلات زیرساختی و عقبماندگی تاریخی در شاخصهای توسعه، روند بهرهگیری از ظرفیتهای استان را با چالش مواجه کرده است. در این میان، مسئله حقابه هیرمند و تأمین آب پایدار، علاوه بر تأثیر مستقیم بر کشاورزی و معیشت، با آینده توسعه شهری، مهاجرت و فعالیتهای اقتصادی استان نیز ارتباط مستقیم دارد. چابهار و سواحل مکران نیز بهعنوان یکی از مهمترین ظرفیتهای ژئواقتصادی کشور، میتوانند در صورت رفع موانع زیرساختی و آبی، نقش مهمی در توسعه منطقه و اتصال ایران به بازارهای منطقهای ایفا کنند.
