به گزارش ایراف، در سالهای اخیر، توسعه کریدورهای اقتصادی و مسیرهای ترانزیتی به یکی از مهمترین ابزارهای رقابت اقتصادی کشورها تبدیل شده است. کشورها تلاش میکنند با ایجاد مسیرهای جدید حملونقل، سهم بیشتری از تجارت جهانی و منطقهای به دست آورند و خود را در زنجیرههای ارزش اقتصادی تثبیت کنند.
در همین چارچوب، وزارت حملونقل تاجیکستان از آغاز مرحله آزمایشی دهلیز ترانزیتی جدید میان دوشنبه، کابل و تهران خبر داده است؛ مسیری که قرار است انتقال کالا میان تاجیکستان و ایران را از خاک افغانستان تسهیل کند.
این دهلیز در شرایطی مطرح میشود که تحولات منطقهای، تغییر مسیرهای سنتی تجارت و افزایش رقابت میان کریدورهای اقتصادی، اهمیت مسیرهای جایگزین را افزایش داده است. رضا مجیدزاده، اقتصاددان، در گفتوگو با ایراف معتقد است این مسیر در صورت ایجاد ثبات و همکاری میان سه کشور، میتواند به یک گره مهم اقتصادی در منطقه تبدیل شود.
کریدورهای اقتصادی؛ محور رقابت جدید در اقتصاد جهانی
رضا مجیدزاده، اقتصاددان، درباره اهمیت راهاندازی دهلیز ترانزیتی میان تاجیکستان، افغانستان و ایران گفت: امروز بخش مهمی از رقابت میان کشورها و اتحادهای منطقهای بر پایه طراحی و توسعه دهلیزهای اقتصادی شکل گرفته است.
وی افزود: در اقتصاد جهانی جدید، کشورها تنها با تولید داخلی و تجارت سنتی رقابت نمیکنند، بلکه تلاش دارند در مسیرهای اصلی انتقال کالا، انرژی و خدمات قرار بگیرند و از مزایای اتصال به شبکههای اقتصادی بینالمللی استفاده کنند.
مجیدزاده با اشاره به طرح «جاده ابریشم نوین» چین اظهار کرد: یکی از مهمترین نمونههای این روند، ابتکار چین برای توسعه مسیرهای زمینی و دریایی اتصال شرق به غرب است. در کنار آن، پروژهها و ابتکارهای دیگری نیز در سطح جهانی دنبال میشود که نشان میدهد کریدورهای اقتصادی به بخش مهمی از رقابت ژئوپلیتیکی و اقتصادی کشورها تبدیل شدهاند.
وی تاکید کرد: دهلیز تاجیکستان، افغانستان و ایران نیز باید در همین چارچوب دیده شود؛ چراکه این مسیر میتواند بخشی از شبکه بزرگتر اتصال شرق و غرب باشد.
مزیت جغرافیایی ایران و افغانستان در اتصال شرق و غرب
این اقتصاددان با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران و افغانستان گفت: این دو کشور در یکی از کوتاهترین مسیرهای اتصال میان شرق و غرب قرار دارند و همین موضوع یک مزیت مهم برای آنها ایجاد کرده است.
وی ادامه داد: از نظر لجستیکی، افغانستان و ایران میتوانند مسیر مناسبی برای اتصال میان آسیای شرقی، آسیای مرکزی و بازارهای غربی باشند. هرچند این دو کشور در سالهای اخیر با مشکلات سیاسی، امنیتی و بینالمللی مواجه بودهاند، اما موقعیت جغرافیایی آنها همچنان یک ظرفیت مهم اقتصادی محسوب میشود.
مجیدزاده همچنین به ظرفیتهای حملونقل هوایی اشاره کرد و گفت: ایران و افغانستان از نظر موقعیت جغرافیایی دارای ویژگیهایی هستند که میتواند در توسعه ارتباطات حملونقلی مورد توجه قرار گیرد.
به گفته وی، مزیت اصلی این مسیر، قرار گرفتن آن در نقطه اتصال چند منطقه مهم اقتصادی است؛ موضوعی که میتواند نقش سه کشور را در شبکه تجارت منطقهای افزایش دهد.
تشکیل زنجیرههای ارزش میان ایران، افغانستان و تاجیکستان
مجیدزاده یکی از مهمترین ظرفیتهای این دهلیز را ایجاد زنجیرههای ارزش منطقهای عنوان کرد و گفت: اقتصاد امروز به سمت زنجیرههای ارزش جهانی و منطقهای حرکت کرده است؛ یعنی کشورها بخشهای مختلف تولید را در مناطق مختلف تقسیم میکنند و از ظرفیتهای مکمل یکدیگر استفاده میکنند.
وی افزود: ایران، افغانستان و تاجیکستان از نظر اقتصادی دارای ظرفیتهایی هستند که میتواند زمینه همکاری بیشتر میان آنها را فراهم کند.
این اقتصاددان توضیح داد: ایران و افغانستان در حوزههایی مانند فلزات، محصولات کشاورزی، پنبه، آهن و برخی کالاهای صنعتی ظرفیت همکاری دارند. ایران همچنین در حوزه محصولات پتروشیمی و صنایع پاییندستی دارای توانمندیهایی است، در حالی که تاجیکستان در حوزه کشاورزی و صادرات آلومینیوم ظرفیتهای قابل توجهی دارد.
وی تاکید کرد: اگر این ظرفیتها در قالب یک برنامه مشترک اقتصادی قرار بگیرند، سه کشور میتوانند از یک رابطه صرفاً تجاری عبور کرده و به سمت ایجاد زنجیرههای تولید و ارزش مشترک حرکت کنند.
افغانستان؛ حلقه اتصال مسیرهای جدید تجاری
مجیدزاده با اشاره به شرایط منطقهای افغانستان گفت: تغییرات اخیر در مسیرهای تجاری، فرصتهایی را برای این کشور ایجاد کرده است.
وی اظهار کرد: با توجه به مشکلاتی که در برخی مسیرهای سنتی مانند مسیر پاکستان ایجاد شده، افغانستان میتواند بخشی از جریان انتقال کالا در مسیرهای جدید جاده ابریشم را به سمت غرب خود هدایت کند.
این اقتصاددان افزود: افغانستان میتواند نقش یک پل ارتباطی میان آسیای مرکزی، چین و غرب آسیا را ایفا کند و ایران نیز در ادامه این مسیر، امکان اتصال این شبکه به آبهای آزاد و بازارهای جهانی را فراهم میکند.
وی تاکید کرد: تبدیل شدن این مسیر به یک گره پایدار اقتصادی، نیازمند همکاری میان سه کشور و ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت تجاری است.
تقویت جایگاه ایران در شبکه ترانزیتی منطقه
مجیدزاده درباره تاثیر این دهلیز بر جایگاه ایران گفت: یکی از مهمترین پیامدهای توسعه این مسیر، تقویت نقش ایران به عنوان یک حلقه اتصال میان آسیای مرکزی، غرب آسیا و آبهای آزاد خواهد بود.
وی با اشاره به حجم تجارت ایران و افغانستان گفت: در حال حاضر حجم مبادلات دو کشور کمتر از دو میلیارد دلار است و توسعه این مسیر میتواند ظرفیتهای جدیدی برای افزایش تجارت و ترانزیت ایجاد کند.
وی ادامه داد: اهمیت این موضوع تنها در افزایش تجارت مستقیم نیست، بلکه مسئله اصلی قرار گرفتن ایران در مرکز یک شبکه اقتصادی گستردهتر است.
این اقتصاددان تاکید کرد: هرچه تعداد کشورهایی که در یک شبکه اقتصادی به ایران متصل میشوند افزایش پیدا کند، قدرت ژئواکونومیک ایران نیز بیشتر خواهد شد.
به گفته وی، اتصال ایران به آسیای مرکزی، افغانستان و تاجیکستان میتواند جایگاه کشور را در مسیرهای تجاری به سمت ترکیه و عراق نیز تقویت کند.
چالشهای امنیتی و اقتصادی پیش روی کریدور
مجیدزاده مهمترین چالش این دهلیز را مسئله ثبات سیاسی و امنیتی دانست و گفت: هیچ مسیر ترانزیتی بدون امنیت و ثبات نمیتواند به موفقیت پایدار برسد.
وی افزود: وضعیت داخلی افغانستان یکی از عوامل مهم در آینده این مسیر است؛ زیرا توسعه تجارت و جذب سرمایهگذاری نیازمند وجود شرایط قابلپیشبینی اقتصادی و سیاسی است.
این اقتصاددان همچنین به موضوع قاچاق مواد مخدر اشاره کرد و گفت: ایران، افغانستان و تاجیکستان هر سه به نوعی با این مسئله مواجه هستند و کنترل آن نیازمند همکاری مشترک میان سه کشور است.
وی ادامه داد: علاوه بر مسائل داخلی، روابط منطقهای نیز اهمیت دارد. تنشهای افغانستان با پاکستان و همچنین مشکلات امنیتی منطقه میتواند روند توسعه این مسیر را کند کند.
وابستگی متقابل اقتصادی؛ راهکار تثبیت همکاریها
مجیدزاده تاکید کرد: ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی میان سه کشور میتواند مهمترین عامل برای تثبیت این مسیر باشد.
وی گفت: زمانی که اقتصاد کشورها به یکدیگر پیوند بخورد و هر کشور بخشی از نیازهای خود را از طریق دیگری تامین کند، انگیزه بیشتری برای حفظ ثبات و توسعه همکاریها ایجاد خواهد شد.
این اقتصاددان همچنین به اختلافات غیرتجاری میان ایران و افغانستان اشاره کرد و گفت: موضوعاتی مانند اختلافات آبی ممکن است در برخی مقاطع بر روابط دو کشور تاثیر بگذارد، اما باید تلاش شود مسائل اقتصادی از اختلافات سیاسی جدا شود.
وی افزود: توسعه تجارت میتواند زمینهای برای کاهش تنشها و افزایش همکاریهای پایدار ایجاد کند.
واخان و مسیرهای مکمل جاده ابریشم
مجیدزاده درباره اهمیت مسیر تاریخی واخان و تلاش چین برای توسعه این گذرگاه گفت: یکی از ویژگیهای مهم طرحهای جدید جاده ابریشم این است که به یک مسیر واحد محدود نمیشوند.
وی افزود: چین در کنار مسیرهای زمینی، توسعه مسیرهای بندری و اتصالهای دریایی را نیز دنبال میکند و تلاش دارد یک شبکه گسترده از مسیرهای تجاری ایجاد کند.
به گفته وی، مسیرهایی مانند واخان که دارای سابقه تاریخی در تجارت منطقهای هستند، میتوانند دوباره اهمیت اقتصادی پیدا کنند و کشورهای واقع در این مسیر از ظرفیتهای آن بهره ببرند.
شرط موفقیت دهلیز سهجانبه
مجیدزاده در پایان تاکید کرد: مهمترین عامل موفقیت دهلیز تاجیکستان، افغانستان و ایران، ایجاد مکملیت اقتصادی میان سه کشور است.
وی گفت: تجربه برخی سازمانهای منطقهای مانند اکو نشان داده است که صرف ایجاد یک چارچوب همکاری کافی نیست، بلکه کشورها باید منافع مشترک و ظرفیتهای مکمل خود را فعال کنند.
این اقتصاددان افزود: اگر ایران، افغانستان و تاجیکستان بتوانند به جای رقابت، بر تکمیل ظرفیتهای یکدیگر تمرکز کنند، این دهلیز میتواند منافع اقتصادی قابل توجهی برای هر سه کشور ایجاد کند و به یکی از مسیرهای مهم تجارت منطقهای تبدیل شود.
وزارت حملونقل تاجیکستان اعلام کرده است که مرحله آزمایشی دهلیز ترانزیتی میان دوشنبه، کابل و تهران در آینده نزدیک آغاز خواهد شد. این مسیر قرار است انتقال کالاهای تجاری میان تاجیکستان و ایران را از خاک افغانستان تسهیل کند و نقش افغانستان را در شبکه ترانزیتی منطقه افزایش دهد.
ایجاد این دهلیز در شرایطی مطرح شده که رقابت میان مسیرهای اقتصادی در آسیا افزایش یافته و کشورهای مختلف در تلاش هستند سهم بیشتری از تجارت منطقهای و جهانی به دست آورند.
موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان مسیر دسترسی آسیای مرکزی به آبهای آزاد، ظرفیت مهمی برای این کریدور محسوب میشود؛ با این حال، موفقیت آن به عواملی مانند امنیت مسیر، ثبات سیاسی، توسعه زیرساختها و میزان همکاری اقتصادی میان سه کشور وابسته خواهد بود.
