همزمان با افزایش گمانهزنیها دربارهٔ پیامدهای تحولات اخیر در ولایت بدخشان، عبیدالله بهیر، استاد دانشگاه و پژوهشگر افغانستان، در گفتوگو با ایراف، ابعاد مختلف این رویداد را بررسی کرد. بهیر ضمن تحلیل اتفاقات بدخشان، دربارهٔ اختلافات درونطالبانی، وضعیت اقتصادی و امنیتی افغانستان، روابط منطقهای و چشمانداز آیندهٔ این کشور نیز به ارائهٔ دیدگاههای خود پرداخت.
سقوط بدخشان؛ بزرگنمایی یک رخداد امنیتی؟
عبیدالله بهیر در ابتدای این گفتوگو با اشاره به تصرف چندساعتهٔ یکی از شهرستانهای ولایت بدخشان، این اتفاق را آنگونه که در برخی رسانهها مطرح شد، یک تحول تعیینکننده ندانست. به گفتهٔ او، تعبیر «سقوط شهرستان» دربارهٔ این رویداد دقیق نیست، زیرا تنها برای چند ساعت یک ساختمان دولتی در اختیار گروهی محدود قرار گرفت و پس از آن بار دیگر کنترل منطقه به دست نیروهای طالبان بازگشت.
او با مقایسهٔ این اتفاق با رخدادهای مشابه در دیگر کشورها گفت وقوع یک درگیری یا تصرف موقت یک مرکز دولتی لزوماً به معنای سقوط یک منطقه یا آغاز یک قیام گسترده نیست و نباید چنین رویدادهایی را با ادبیاتی بزرگنماییشده روایت کرد.
بهیر تأکید کرد که در افغانستان افراد مختلف ممکن است به دلایل گوناگون، از جمله مشکلات اقتصادی، وعدههای نادرست یا سوءاستفادهٔ برخی جریانها، دست به اقدامات مسلحانه بزنند؛ اما این مسئله به خودی خود نشاندهندهٔ وجود یک تهدید جدی علیه حاکمیت طالبان نیست.
وی افزود هرچند این حادثه تهدیدی اساسی برای حکومت طالبان محسوب نمیشود، اما میتواند هشداری باشد که مسئولان این حکومت نسبت به برخی مشکلات داخلی حساستر شوند و در سیاستهای خود بازنگری کنند.
به گفتهٔ این پژوهشگر افغانستان، طالبان پیش از این نیز با مسائل مهمتری مواجه بودهاند و اگر از همان چالشها درس میگرفتند، زمینهٔ بروز چنین حوادثی تا حد زیادی کاهش مییافت.
فقر، بیعدالتی و مسئلهٔ آموزش دختران؛ چالشهای اصلی طالبان
بهیر ریشهٔ بسیاری از نارضایتیهای اجتماعی را در مشکلات اقتصادی، گسترش فقر و احساس نبود عدالت میان مردم دانست. او گفت تا زمانی که بخش قابلتوجهی از جامعه با مشکلات معیشتی روبهرو باشد، زمینه برای سوءاستفاده از مردم و ایجاد ناامنی وجود خواهد داشت.
او تأکید کرد که طالبان باید بیش از هر چیز در شیوهٔ حکمرانی خود تجدیدنظر کنند؛ چرا که برخی تصمیمهای این حکومت، هرچند در ظاهر محدود به یک حوزه است، اما آثار گستردهای بر وضعیت داخلی و روابط خارجی افغانستان گذاشته است.
به اعتقاد این استاد دانشگاه، مهمترین موضوع، ادامهٔ بسته بودن مدارس دخترانه است. او گفت این سیاست نه تنها بر زندگی میلیونها دختر افغان تأثیر گذاشته، بلکه نگاه جامعهٔ جهانی به حکومت طالبان را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
بهیر تصریح کرد که بازگشایی مدارس و فراهم شدن امکان آموزش دختران میتواند بخشی از انزوای سیاسی افغانستان را کاهش دهد، زمینهٔ تعامل اقتصادی با جهان را فراهم کند و مسیر توسعهٔ تجارت و سرمایهگذاری را هموار سازد.
وی افزود بسیاری از مشکلاتی که امروز افغانستان در عرصهٔ بینالمللی با آن مواجه است، به همین موضوع بازمیگردد و اصلاح این سیاست میتواند زمینهٔ حل بسیاری از مسائل دیگر را نیز فراهم کند.
اختلافات درونی طالبان؛ طبیعی اما قابلمدیریت
بهیر در ادامه دربارهٔ اختلافات داخلی طالبان گفت وجود اختلافنظر در هر جریان سیاسی امری طبیعی است و تاریخ سیاست نیز نشان داده که همهٔ حکومتها با چنین چالشهایی روبهرو بودهاند.
او با این حال معتقد است طالبان در مقایسه با بسیاری از گروههای سیاسی افغانستان توانستهاند اختلافات داخلی خود را بدون ورود به درگیریهای گسترده مدیریت کنند؛ موضوعی که به گفتهٔ او در طول بیست سال جنگ با آمریکا و همچنین پنج سال حکومت این گروه نیز تا حد زیادی حفظ شده است.
وی افزود تغییر مسئولان در ساختار طالبان، برخلاف تجربهٔ بسیاری از دولتهای پیشین افغانستان، معمولاً بدون تنشهای جدی انجام شده و همین مسئله نشاندهندهٔ انسجام نسبی در ساختار این گروه است.
بهیر دربارهٔ حوادث اخیر بدخشان نیز گفت: نباید این رخداد را به اختلافات داخلی طالبان گره زد، زیرا به گفتهٔ او خود فرماندهان محلی نیز اعلام کردهاند که قصدی برای مقابله با حکومت طالبان نداشتهاند.
او همچنین بخش قابلتوجهی از روایتهای منتشرشده دربارهٔ اختلافات طالبان را ناشی از عملکرد رسانههای خارج از افغانستان دانست و مدعی شد برخی از این رسانهها با اهداف سیاسی، ابعاد این اختلافات را بزرگتر از واقعیت نشان میدهند.
نقش بازیگران خارجی و ارزیابی عملکرد پنجسالهٔ طالبان
این پژوهشگر افغانستان در بخش دیگری از گفتوگو با رد برخی گزارشها دربارهٔ نقش فرماندهان طالبان در حوادث بدخشان، گفت افرادی که در این رویداد حضور داشتند، فرماندهان رسمی طالبان نبودند و برخی جریانها تلاش کردند این موضوع را به شکلی دیگر روایت کنند.
او همچنین مدعی شد برخی چهرههای سیاسی خارج از افغانستان و بازیگران خارجی همچنان در تلاشاند با تحریک جوانان افغان و حمایت از اقدامات مسلحانه، فضای بیثباتی را در کشور حفظ کنند.
بهیر با اشاره به سیاست «عفو عمومی» طالبان پس از بازگشت به قدرت، گفت این گروه تاکنون تلاش کرده از گسترش انتقامگیریهای گسترده جلوگیری کند و مانع از ورود دوبارهٔ افغانستان به چرخهٔ خشونت شود.
او در ارزیابی عملکرد پنجسالهٔ طالبان نیز گفت برخلاف پیشبینیهای اولیه، اقتصاد افغانستان به طور کامل فرو نپاشیده و حکومت توانسته تا حدی ثبات اقتصادی و امنیت سراسری را حفظ کند.
به گفتهٔ وی، امروز امکان سفر در بسیاری از ولایتهای افغانستان نسبت به دو دههٔ گذشته به شکل محسوسی بهبود یافته است، هرچند مشکلات مهمی همچنان پابرجاست و بدون اصلاح سیاستهای داخلی، بهویژه در حوزهٔ زنان و آموزش، این چالشها ادامه خواهد داشت.
چشمانداز افغانستان؛ عبور از جنگ با گفتوگو و اصلاحات
بهیر، آیندهٔ افغانستان را وابسته به عبور از نگاه صرفاً گروهی و حرکت به سمت حکمرانی ملی دانست. او گفت اکنون که افغانستان از اشغال خارجی خارج شده و امنیت نسبی برقرار است، انتظار مردم این است که حکومت طالبان با رویکردی فراگیرتر کشور را اداره کند.
وی تأکید کرد که اختلافات سیاسی باید از مسیر گفتوگو، رسانه و راهکارهای مدنی حل شود و تجربهٔ چند دهه جنگ در افغانستان نشان داده است که خشونت و مبارزهٔ مسلحانه نه تنها مشکلات را حل نمیکند، بلکه جامعه را وارد چرخهای طولانی از ناامنی و عقبماندگی میکند.
بهیر همچنین نسبت به اتکای جریانهای مخالف حکومتها به قدرتهای خارجی هشدار داد و گفت تجربهٔ افغانستان نشان داده است که کشورهای خارجی بر اساس منافع خود عمل میکنند و پس از تأمین اهدافشان، متحدان محلی خود را رها خواهند کرد.
او ابراز امیدواری کرد طالبان با اصلاح اشتباهات پنج سال گذشته، بهویژه در حوزهٔ مشارکت سیاسی، آموزش و عدالت اجتماعی، بتوانند زمینهٔ توسعه و پیشرفت افغانستان را فراهم کنند.
به گفتهٔ این استاد دانشگاه، افغانستان ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قدرتهای مهم منطقه را دارد، اما تحقق این هدف در گرو ثبات، همبستگی داخلی، اصلاح سیاستهای حکمرانی و دوری از جنگ و خشونت خواهد بود.
در روزهای اخیر، انتشار خبر تصرف چندساعتهٔ یکی از شهرستانهای ولایت بدخشان، بار دیگر بحث دربارهٔ وضعیت امنیتی افغانستان را در مرکز توجه قرار داد. این رخداد همزمان با نزدیک شدن پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت، پرسشهایی را دربارهٔ میزان ثبات حکومت، اختلافات داخلی طالبان و چشمانداز آیندهٔ افغانستان مطرح کرده است. اگرچه طالبان این حادثه را به سرعت مهار کردند، اما کارشناسان معتقدند که ادامهٔ چالشهای اقتصادی، محدودیتهای اجتماعی و انزوای بینالمللی همچنان از مهمترین مسائل پیش روی حکومت افغانستان به شمار میرود.
