رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان در گفتوگو با ایراف، با اشاره به وابستگی گستردهی اقتصاد افغانستان به ایران و مسیرهای ترانزیتی منطقه، هشدار داد که محدودیتهای ایجادشده در مسیرهای تجاری، افزایش قیمت سوخت و کالاهای اساسی و تداوم مشکلات ترانزیتی، فشار سنگینی بر اقتصاد افغانستان وارد کرده و میتواند به تشدید بیکاری و موج جدید مهاجرت منجر شود.
وابستگی افغانستان به مسیرهای ترانزیتی ایران
محمود سیادت، با اشاره به اهمیت ایران برای اقتصاد افغانستان اظهار کرد: افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و نیاز به دسترسی به آبهای آزاد، وابستگی قابلتوجهی به مسیرهای ترانزیتی ایران دارد.
وی افزود: «بهویژه پس از کاهش شدید ارتباطات ترابری میان افغانستان و پاکستان، اهمیت مسیرهای ایران برای کابل بیش از پیش آشکار شده است.»
به گفتهی رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان، کاهش چشمگیر روابط ترانزیتی افغانستان و پاکستان در سال گذشته، افغانستان را بیش از پیش به استفاده از بنادر و مسیرهای ترانزیتی ایران سوق داده است.
سیادت تأکید کرد: «افغانستان برای تأمین نیازهای اساسی خود، دسترسی به آبهای گرم و تجارت خارجی، به شدت به مسیرهای ایران وابسته است و هرگونه اختلال در این مسیرها، مستقیماً بر قیمتها و وضعیت اقتصادی این کشور تأثیر میگذارد.»
وی خاطرنشان کرد که بخشی از نیازهای افغانستان از طریق مسیرهای شمالی و همکاری با کشورهای آسیای مرکزی جبران شده، اما این مسیرها هم طولانیتر و هم پرهزینهتر هستند.
افزایش قیمت سوخت و کالاهای اساسی
رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان دربارهی افزایش قیمت حاملهای انرژی در افغانستان گفت: «یکی از مهمترین عوامل افزایش قیمت سوخت، کاهش صادرات روسیه و بلاروس به افغانستان است.»
وی توضیح داد: «روسیه در سالهای اخیر به یکی از تأمینکنندگان اصلی سوخت افغانستان تبدیل شده بود، اما حملات صورتگرفته به زیرساختهای انرژی این کشور و مشکلات ناشی از تحریمها، موجب کاهش صادرات سوخت روسیه شده است.»
سیادت افزود: «در چنین شرایطی، سایر تأمینکنندگان نیز توان لازم برای جبران این کمبود را ندارند؛ ترکمنستان ظرفیت محدودی دارد و ایران نیز با محدودیتهای خاص خود مواجه است.»
به گفتهی وی، حکومت طالبان در افغانستان نیز برای جلوگیری از افزایش بیشتر قیمتها، بخشی از محدودیتهای مربوط به استانداردهای وارداتی را کاهش داده تا امکان ورود حجم بیشتری از کالا و سوخت فراهم شود.
وی تأکید کرد که افزایش قیمت سوخت، بهطور طبیعی بر هزینهی حملونقل و قیمت کالاهای اساسی نیز اثر گذاشته و موجب رشد قیمتها در بازار افغانستان شده است.
مسیرهای جایگزین پاسخگوی نیاز افغانستان نیست
سیادت در ادامه با اشاره به گزینههای جایگزین برای تجارت افغانستان گفت: «در حال حاضر تنها دو مسیر عمده برای افغانستان باقی مانده است؛ نخست مسیر شمال از طریق ازبکستان و قزاقستان و دوم مسیر ایران و بنادر جنوبی آن.»
وی افزود: «در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶، حجم مبادلات افغانستان با کشورهای آسیای مرکزی رشد قابلتوجهی داشته، اما این مسیرها به هیچ وجه نمیتوانند به طور کامل جایگزین مسیرهای دریایی شوند.»
رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان تصریح کرد: «بخش عمدهی نیازهای افغانستان از طریق دریا تأمین میشود؛ کالاهایی که از هند، چین و سایر کشورهای آسیایی وارد میشوند، عمدتاً به مسیرهای دریایی وابستهاند.»
وی با اشاره به محدودیتهای موجود گفت: «اختلال در مسیرهای ترانزیتی موجب شده هزینهی واردات افزایش یابد، زمان حمل کالا طولانیتر شود و امنیت تجاری نیز کاهش پیدا کند.»
سیادت همچنین تأکید کرد که اختلافات سیاسی میان کابل و اسلامآباد، استفادهی افغانستان از بنادر پاکستان را با محدودیتهای جدی روبهرو کرده است.
اقتصاد افغانستان بیش از حد تصور به ایران وابسته است
رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان گفت: «شاید خود ما نیز تصور نمیکردیم که اقتصاد افغانستان تا این اندازه با اقتصاد ایران و مسیرهای ترانزیتی ایران گره خورده باشد.»
وی افزود: «بسیاری از کارخانههای افغانستان در تأمین مواد اولیهی خود با مشکل مواجه شدهاند؛ از محصولات پتروشیمی گرفته تا مواد اولیهی مورد نیاز صنایع مختلف.»
به گفتهی وی، این مشکلات در نهایت منجر به افزایش قیمت کالاهای اساسی و تشدید فشارهای معیشتی بر مردم افغانستان شده است.
سیادت تأکید کرد: «اقتصاد افغانستان همچنان اقتصادی شکننده است و بخش قابلتوجهی از مردم این کشور به کمکهای خارجی وابسته هستند. در چنین شرایطی، هرگونه شوک اقتصادی میتواند تبعات اجتماعی گستردهای به همراه داشته باشد.»
بیکاری و مهاجرت؛ تهدید مشترک ایران و افغانستان
وی با اشاره به پیامدهای اجتماعی رکود اقتصادی در افغانستان اظهار کرد: «افغانستان کشوری جوان با جمعیت گستردهی جویای کار است، اما ظرفیتهای اقتصادی موجود پاسخگوی این حجم از تقاضا برای اشتغال نیست.»
سیادت هشدار داد که افزایش بیکاری در افغانستان میتواند به موج جدید مهاجرت به کشورهای همسایه، بهویژه ایران، منجر شود.
وی گفت: «اگر اشتغال مولد در افغانستان ایجاد نشود، جوانان بیکار به دنبال یافتن فرصتهای اقتصادی راهی کشورهای همسایه خواهند شد و هیچ مانع فیزیکی نمیتواند به طور کامل از این روند جلوگیری کند.»
رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان تأکید کرد که توسعهی اقتصادی افغانستان، صرفاً یک ضرورت برای این کشور نیست، بلکه به امنیت و منافع اقتصادی ایران نیز گره خورده است.
وی افزود: «سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی افغانستان میتواند هم به ایجاد اشتغال در این کشور کمک کند و هم امنیت پایدار را در منطقه تقویت کند.»
چشمانداز اقتصاد افغانستان؛ میان بحران و امید
سیادت با وجود مشکلات موجود، نسبت به آیندهی اقتصاد افغانستان ابراز خوشبینی کرد و گفت: «در پنج سال گذشته شاهد افزایش واحدهای تولیدی، رشد سرمایهگذاری و حفظ نسبی ارزش پول ملی افغانستان بودهایم.»
وی افزود: «در دهههای گذشته کمتر شاهد چنین اشتیاقی برای ایجاد واحدهای صنعتی و سرمایهگذاری در افغانستان بودهایم.»
به گفتهی وی، افغانستان همچنان از ظرفیتهای گستردهای در حوزهی کشاورزی و معدن برخوردار است که بخش عمدهای از آنها هنوز بالفعل نشدهاند.
رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان پیشنهاد کرد که ایران از طریق کشت قراردادی، واردات محصولات کشاورزی افغانستان و سرمایهگذاری مشترک در بخش معدن، به توسعهی اقتصادی این کشور کمک کند.
وی همچنین خواستار بازنگری در برخی سیاستهای اقتصادی افغانستان شد و گفت: «ضروری است در حوزهی معدن، امکان صادرات بخشی از مواد خام برای تأمین نقدینگی و توسعهی صنایع پاییندستی فراهم شود.»
سیادت تأکید کرد که تسهیل شرایط سرمایهگذاری، کاهش برخی محدودیتهای اجتماعی و ایجاد مشوقهای بیشتر برای سرمایهگذاران میتواند روند رشد اقتصادی افغانستان را تسریع کند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: «افغانستان اکنون در حال عبور از یک دورهی بحرانی است. اگر این کشور بتواند معضل بیکاری را مدیریت کند و سیاستهای توسعهمحور را ادامه دهد، میتوان به آیندهی اقتصادی آن امیدوار بود؛ در غیر این صورت، خطر گسترش فقر، ناامنی و مهاجرتهای گسترده همچنان وجود خواهد داشت.»
گفتنی است که افغانستان به دلیل محصور بودن در خشکی، برای تجارت خارجی و تأمین بخش عمدهی نیازهای خود به مسیرهای ترانزیتی کشورهای همسایه وابسته است. ایران طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین شرکای تجاری و ترانزیتی افغانستان تبدیل شده و بنادر چابهار و بندرعباس نقش مهمی در واردات کالاهای اساسی این کشور ایفا کردهاند.
همزمان، تنشهای سیاسی میان افغانستان و پاکستان و محدودیتهای ایجادشده در استفاده از مسیرهای ترانزیتی پاکستان، وابستگی کابل به مسیرهای ایران و آسیای مرکزی را افزایش داده است. کارشناسان معتقدند هرگونه اختلال در این مسیرها، به دلیل شکنندگی اقتصاد افغانستان و وابستگی بالای این کشور به واردات، میتواند تأثیرات مستقیمی بر قیمت کالاها، اشتغال و وضعیت معیشتی مردم افغانستان داشته باشد.
