در همین راستا خبرنگار ایراف گفتوگویی اختصاصی با آصف درانی، سفیر سابق پاکستان در ایران و نماینده ویژه پیشین این کشور در امور افغانستان انجام داده است تا ابعاد ژئوپلیتیک این رویداد تاریخی و پیامدهای آن بر نظم جدید منطقه را واکاوی کند. متن کامل این گفتوگو در ادامه از نظر میگذرد:
بازتاب مراسم تشییع رهبر شهید ایران در رسانههای غربی چگونه بود؟
رسانههای غربی با دوگانگی عجیبی مواجه بودند. از یک سو تلاش داشتند با برجستهسازی چالشهای احتمالی، تصویر «انزوا» را برای مخاطب خود بازسازی کنند، اما واقعیت میدانی چنان قدرتمند بود که آنها را وادار به اعتراف به «پایداری ساختاری» ایران کرد. در واقع، حضور میلیونی مردم و مقامات خارجی، «روایتسازیِ» آنها را دچار شکست کرد و آنها ناچار شدند به جای «فروپاشی»، از «تداوم سیاستهای تهران» سخن بگویند.
آیا این رویداد پیامی از قدرت ایران به جهان مخابره کرد؟
درانی: این مراسم، قدرت «بازدارندگی اجتماعی» و «مشروعیت سیاسی» ایران را در ترازوی جهانی گذاشت. پیام اصلی این بود که نظام سیاسی ایران برخلاف تحلیلهای اتاقهای فکر غربی، نه متکی به فرد، بلکه متکی به یک پیوند عمیقِ ملت-حاکمیت است. این پیام برای واشنگتن و متحدانش، ترجمانی جز «ناکارآمدیِ دکترین فشار حداکثری» ندارد.
بسیاری از رسانهها این مراسم را تاریخی و بیسابقه توصیف کردهاند. چرا؟
درانی: تاریخی بودن این مراسم در «پیوندِ فرامرزی» آن است. انتقال پیکرها از تهران و قم به نجف و کربلا، یک مانور ژئوپلیتیکِ تمامعیار بود. این مراسم صرفاً یک آیین وداع نبود؛ بلکه بازتولیدِ قدرتِ «عمق استراتژیک» ایران در قلبِ جغرافیای مقاومت بود. هیچ کشور دیگری در جهان نمیتواند با این سطح از انسجام و شکوه، آیینهای خود را در کشوری دیگر (عراق) با این حجم از استقبال رسمی و مردمی برگزار کند.
بزرگترین گردهمایی تاریخ ایران بدون هیچ حادثهای برگزار شد. این به چه معناست؟
این امر نمادِ «اشراف اطلاعاتی» و «ثبات عملیاتی» نهادهای امنیتی ایران است. در شرایطی که دشمنان در پی کوچکترین رخنه برای آسیب زدن به امنیت ملی ایران بودند، برگزاری این رویداد در تهران و شهرهای ایران و سپس در عراق، پاسخی عملی به تمام سناریوهای بیثباتسازی بود. این یعنی دستگاه امنیتی ایران همچنان در «وضعیتِ تسلط» قرار دارد.
حضور هیئتهای شرکتکننده از دهها کشور جهان در آیین وداع و تشییع آیا قدرت منطقهای ایران را بیش از پیش تثبیت کرد؟
حضور دهها هیئت رسمی از کشورهای مختلف جهان، نشان داد که جهان اسلام و حتی فراتر از آن، تهران را کماکان کانون تحولات میداند. این حضور، نوعی «بهرسمیتشناسیِ دوباره» در شرایط سخت است. وقتی کشورها در بحبوحه فشار واشنگتن، نمایندگان خود را به تهران میفرستند، یعنی ایران را بازیگری غیرقابل حذف و پایدار در معادلات آینده میدانند.
برخی رسانهها درباره معنا و پیام آیات قرآنی که در حضور هیئتهای مختلف قرائت شد، تحلیل کردهاند. نظر شما چیست؟
تلاوت آیاتی که بر «استقامت» و «حیاتِ عندالرب» تأکید دارند، در حضور دیپلماتهای خارجی، به معنای اعلام «دکترینِ ایدئولوژیک» ایران است. این آیات به جهان مخابره کرد که سیاست خارجی ایران، برخلاف مدلهای سکولار، از ایدئولوژی الهام میگیرد و این ایدئولوژی با حذفِ افراد تغییر نمیکند. این پیام به رقبای منطقهای میگوید که باید با یک «ایرانِ دارای مکتب» دستوپنجه نرم کنند، نه یک ایرانِ صرفاً درگیر سیاست روزمره.
گفته میشود آمریکا به برخی کشورها درباره شرکت در مراسم وداع با رهبر انقلاب هشدار داده و برخی را مجبور کرده هیئتهایی در سطح پایینتر را اعزام کنند. آیا این درست است؟
شکی نیست که واشنگتن از تمامی ابزارهای دیپلماتیک و ارعاب برای کاهش سطح مشارکت کشورها استفاده کرده است. این یک فکتِ دیپلماتیک است. اما نتیجه، «شکستِ هژمونیِ آمریکا» بود. وقتی کشوری دعوت ایران را میپذیرد، عملاً در برابر خواسته آمریکا ایستادگی کرده است.
این مراسم، محکِ میزانِ استقلالِ تصمیمگیری پایتختهای منطقه در برابر واشنگتن بود که نشان داد گرایش به سمتِ نظمِ چندقطبی در حالِ تقویت است.
با توجه به این واقعیت، معادلات منطقهای آینده چگونه شکل خواهد گرفت؟ (ایران گفت از برخی کشورهای متخاصم که در جنگ نقش داشتند دعوت نکرده است. ظاهراً هیئتهای امارات و بحرین و اردن و سوریه حضور نداشتند. هند هم در سطح پایینتری شرکت داشت.)
عدم دعوت یا سطح پایین مشارکت برخی کشورها، بیانگرِ یک «مرزبندی شفافِ استراتژیک» است. ایران با این حرکت، تعارفاتِ دیپلماتیک را کنار گذاشته و پیام میدهد که «معادلاتِ امنیتیِ جدید» بر مبنای شفافیتِ مواضع است. آینده منطقه نه بر اساسِ سازشهای پنهان، بلکه بر اساسِ «واقعگراییِ آشکار» بنا خواهد شد. ایران نشان داد که در «نظم جدید»، اولویت با دوستانی است که در روزهای سخت، مرزبندی خود را با جبهه متخاصم حفظ کردهاند.
حضور همزمان هیئت بلندپایه طالبان و مخالفان آنها در مراسم وداع به چه معناست و این امر چه چیزی را درباره نقش و رویکرد ایران در معادلات افغانستان بازگو میکند؟
از سوی افغانستان، ملا برادر صاحب، معاون اقتصادی نخستوزیر حکومت و مولوی متقی صاحب، وزیر امور خارجه شرکت کردند. به همین ترتیب، از طرف جبهه مقاومت ملی نیز مشارکت صورت گرفت که در آن احمد مسعود و استاد محقق نیز حضور داشتند. یک تعادل از سوی ایران حفظ شده است.
رویکردی که طالبان دارند، به سمت اینکلوسیویتی (شمولیتپسندی) نیست. این موضوع در کتاب (قاموس) آنها وجود ندارد، بنابراین مطمئناً آنها از این مسئله شدیداً احساس ناراحتی کردهاند، اما به نظر من ایران یک رویکرد متوازن را اتخاذ کرده است و به نظر من همین باید باشد.
