به گزارش ایراف، افغانستان در سال ۲۰۲۵ با یکی از بزرگترین موجهای بازگشت مهاجران و پناهندگان در تاریخ معاصر خود مواجه شد. در حالی که این کشور همچنان با بحران اقتصادی، بیکاری گسترده، محدودیتهای اجتماعی و کمبود خدمات عمومی دستوپنجه نرم میکند، میلیونها افغان از کشورهای همسایه به افغانستان بازگشته یا اخراج شدهاند. این وضعیت نگرانیهای جدی درباره توانایی افغانستان در جذب و حمایت از بازگشتکنندگان ایجاد کرده است.
بر اساس آمار کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR)، بیش از ۲.۲ میلیون افغان تنها در سال ۲۰۲۵ از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشتهاند.
ایران و پاکستان که طی دهههای گذشته میزبان میلیونها پناهجوی افغان بودهاند، در سال ۲۰۲۵ سیاستهای سختگیرانهتری را برای بازگشت مهاجران اجرا کردند. در ایران بیش از ۶۴۰ هزار نفر در نیمه نخست سال به افغانستان بازگشتند، در پاکستان نیز برنامه بازگرداندن مهاجران غیرقانونی و دارندگان برخی مدارک اقامتی سرعت گرفت.
چالشهای بازگشت به افغانستان
بازگشتکنندگان با مجموعهای از مشکلات پیچیده مواجه هستند:
نبود فرصتهای شغلی پایدار
کمبود مسکن و زمین
ضعف خدمات درمانی و آموزشی
فقر گسترده و افزایش قیمت مواد غذایی
خشکسالی و آسیبپذیری در برابر بلایای طبیعی
سازمان ملل اعلام کرده است که حدود ۹۰ درصد مردم افغانستان در شرایط فقر یا آسیبپذیری اقتصادی زندگی میکنند و بازگشت میلیونها نفر فشار مضاعفی بر منابع محدود کشور وارد کرده است.
وضعیت زنان و کودکان
زنان و کودکان بیشترین آسیب را از این روند متحمل میشوند. بسیاری از خانوادههایی که سالها در ایران یا پاکستان زندگی کردهاند، اکنون به مناطقی بازمیگردند که امکانات آموزشی و بهداشتی محدودی دارند. نگرانیهای سازمانهای بینالمللی درباره دسترسی دختران به آموزش و مشارکت اجتماعی زنان همچنان پابرجاست.
فشار بر جامعه میزبان
مناطق مرزی افغانستان بهویژه ولایتهای هرات، نیمروز، قندهار و ننگرهار بیشترین حجم بازگشتکنندگان را پذیرفتهاند. ورود ناگهانی صدها هزار نفر باعث افزایش تقاضا برای خدمات عمومی، مسکن و اشتغال شده و خطر شکلگیری بحرانهای جدید انسانی را افزایش داده است.
کمبود منابع مالی بینالمللی
یکی از مهمترین مشکلات، کاهش کمکهای بینالمللی است. سازمان ملل هشدار داده که منابع مالی مورد نیاز برای رسیدگی به وضعیت افغانستان بهطور کامل تأمین نشده و شکاف بزرگی میان نیازها و امکانات موجود وجود دارد. این مسئله توان نهادهای امدادی برای حمایت از بازگشتکنندگان را محدود کرده است.
بحران پناهندگان افغانستان در سال ۲۰۲۵ تنها یک مسئله مهاجرتی نیست، بلکه به یک چالش امنیتی، اقتصادی و انسانی تبدیل شده است. بازگشت گسترده مهاجران در شرایطی رخ میدهد که افغانستان هنوز ظرفیت لازم برای جذب این جمعیت را ندارد. بدون افزایش کمکهای بینالمللی، ایجاد فرصتهای اقتصادی و برنامهریزی مؤثر برای ادغام بازگشتکنندگان، خطر گسترش فقر، مهاجرت مجدد و بیثباتی اجتماعی در افغانستان افزایش خواهد یافت.
بر اساس تازهترین گزارشهای کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) که در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده، افغانها همچنان یکی از بزرگترین جمعیتهای پناهنده جهان را تشکیل میدهند.
آمار پناهندگان افغانستانی در جهان
حدود ۳.۷ میلیون پناهنده و پناهجو (Refugees & Asylum Seekers) افغان در خارج از کشور تا پایان سال ۲۰۲۵ ثبت شدهاند. این رقم نسبت به سال قبل کاهش یافته است که عمدتاً به دلیل بازگشت گسترده مهاجران از ایران و پاکستان بوده است.
از این تعداد، حدود ۵.۲ میلیون افغان در کشورهای همسایه (عمدتاً ایران و پاکستان) به عنوان پناهنده یا پناهجو ثبت شدهاند. این آمار شامل گروههای مختلف تحت پوشش حمایتی UNHCR است.
افغانستان همچنان در کنار سوریه، سودان، اوکراین، سودان جنوبی و ونزوئلا جزو شش کشور اصلی مبدأ پناهندگان جهان محسوب میشود.
بزرگترین کشورهای میزبان افغانها
ایران
پاکستان
آلمان
ترکیه
تاجیکستان
ایران و پاکستان همچنان میزبان اکثریت پناهندگان افغان هستند و در سالهای اخیر سیاستهای بازگشت و اخراج مهاجران را تشدید کردهاند.
وضعیت بازگشت مهاجران
تنها در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۹ میلیون افغان به افغانستان بازگشتهاند که بخش بزرگی از آن ناشی از اخراج یا فشار برای بازگشت از کشورهای همسایه بوده است. این بزرگترین موج بازگشت افغانها در دهههای اخیر محسوب میشود.
پناهندگان و پناهجویان افغان در جهان: حدود ۳.۷ تا ۵.۲ میلیون نفر (بسته به تعریف آماری و گروههای تحت پوشش).
بزرگترین کشورهای میزبان: ایران و پاکستان.
افغانستان همچنان یکی از بزرگترین کشورهای مبدأ پناهندگان در جهان است.
موج گسترده بازگشت و اخراج در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ باعث کاهش تعداد افغانهای تحت حمایت بینالمللی در خارج از کشور شده است.
