به گزارش ایراف، توافق جدید تهران و اسلامآباد برای شتاببخشی به ساخت مناطق ویژه اقتصادی مرزی (SEZ)، نشاندهنده چرخش راهبردی دو همسایه به سمت ایجاد کمربندهای امنیتی-اقتصادی پایدار در مواجهه با تحریمهای بینالمللی است. بر اساس گزارش روزنامه پاکستانی «اکسپرس تریبیون»، این تصمیم مشترک در چارچوب یک دکترین عملگرایانه اتخاذ شده که هدف آن رونقبخشی به معیشت مرزنشینان، کاهش انگیزههای قاچاق و ایجاد فرصتهای شغلی نوین در مناطق کمترتوسعهیافته بلوچستان پاکستان و سیستان و بلوچستان ایران است.
پیشینه کریدورهای مرزی و گذار از بنبستهای سنتی
بررسی سیر تاریخی مناسبات تجاری دو کشور نشان میدهد که پایههای این ایده به توافقنامههای اولیه بازارچههای مرزی در دهه گذشته و بهویژه یادداشت تفاهم سال ۲۰۲۱ برای ایجاد شش بازارچه مرزی مشترک بازمیگردد. با این حال، فاکس نیوز در گزارشی به تاریخ ۱۴ مه ۲۰۲۶ اشاره کرد که به دلیل فشارهای مداوم واشنگتن بر سیستم بانکی پاکستان و تهدید به اعمال تحریمهای ثانویه، اتمام این پروژهها همواره با کندی مواجه بوده است.
رویدادهای ۷۲ ساعت گذشته و بیانیههای رسمی وزارت بازرگانی پاکستان ثابت میکند که دو طرف اکنون فرمول «تجارت تهاتری و مناطق ویژه» را به عنوان تنها راهکار عبور از انسداد مالی برگزیدهاند. این سرعتبخشی درست در زمانی رخ میدهد که طبق گزارش نشریه «فارن پالیسی»، اسلامآباد تحت فشارهای شدید اقتصادی ناشی از بدهیهای صندوق بینالمللی پول قرار دارد و توسعه بازارهای پیرامونی را به عنوان سوپاپ اطمینان اقتصادی خود میبیند.
تقاطع چابهار-گوادر و لایههای پنهان ائتلافهای منطقهای
از منظر ژئوپلیتیک، این اقدام مشترک لایههای عمیقتری از موازنه قوا را نمایان میسازد. نشریه «وال استریت ژورنال» در تحلیل مورخ ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ خود نوشت که تسریع در ساخت منطقه ویژه اقتصادی مرزی میان ایران و پاکستان، پاتک مشترکی به تلاشهای آمریکا جهت برقراری محاصره دریایی غیررسمی در شمال اقیانوس هند است. این گزارش تاکید میکند که اتصال ژئواکونومیک بندر چابهار ایران به بندر گوادر پاکستان از طریق این مناطق ویژه، مکمل کلیدی کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC) خواهد بود.
مقامات ارشد وزارت امور خارجه پاکستان بارها در نشستهای دوجانبه اعلام کردهاند که اسلامآباد منافع حیاتی خود را در ایفای نقش میانجی و موازنهگر میان قدرتهای منطقهای میبیند. از یک سو، پاکستان با پیوستن به ائتلافهای نوین مالی با مشارکت قطر و ترکیه به دنبال جذب سرمایه است و از سوی دیگر، با توسعه بازارچههای مرزی با ایران، امنیت ایالت بحرانزده بلوچستان را از طریق فرمولهای اقتصادی تضمین میکند.
مهار گسلهای امنیتی با ابزارهای ژئواکونومیک
بزرگترین ارزش افزوده ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در امتداد مرزهای مشترک، تغییر ماهیت مرز از یک «گسل امنیتی» به یک «سپر اقتصادی» است. تارنمای تحلیلی «آکسیوس» در یادداشتی پیرامون تحرکات مرزی جنوب آسیا فاش کرد که سازمانهای امنیتی ایران و پاکستان به این نتیجه مشترک رسیدهاند که فقر ساختاری در دو سوی مرز، بستر مناسبی را برای فعالیت گروههای تروریستی تجزیهطلب فراهم کرده است.
بر اساس ارزیابیهای میدانی، ایجاد این مناطق اقتصادی نه تنها حجم تجارت رسمی دوجانبه را به هدفگذاری ۵ میلیارد دلاری نزدیکتر میکند، بلکه با درگیر کردن منافع اقتصادی جوامع محلی، عملاً فضای تحرک را از جریانهای ضدامنیتی سلب خواهد کرد. این رویکرد فکتمحور ثابت میکند که برخلاف میل بازیگران فرامنطقهای، موازنه قدرت در مرزهای شرقی ایران به سمت یک ثبات پایدار ژئوپلیتیکی در حال حرکت است.
