حسین گل جماس، روزنامهنگار پاکستانی، در گفتوگو با ایراف، با اشاره به ابعاد مختلف سفر اخیر شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، به عربستان سعودی گفت این سفر در ظاهر با محوریت همکاریهای اقتصادی و تقویت روابط دوجانبه انجام شد، اما در پسِ آن موضوعات مهمتری نیز مطرح بوده است.
به گفته او، ترکیب هیئت همراه نخستوزیر، شرایط اقتصادی پاکستان و تحولات امنیتی منطقه، نشان میدهد که اسلامآباد تلاش دارد همزمان چند هدف را دنبال کند: از یک سو جلب حمایت مالی کشورهای خلیجفارس و از سوی دیگر حفظ جایگاه خود در معادلات امنیتی منطقه.
این روزنامهنگار پاکستانی معتقد است در کنار روایت رسمی دولت، در فضای عمومی پاکستان پرسشها و نگرانیهایی نیز درباره دامنه واقعی همکاریهای امنیتی میان اسلامآباد و ریاض مطرح شده است.
اهداف سفر؛ همزمانی نیازهای مالی و محاسبات امنیتی
به گفته این روزنامهنگار، رسانههای اصلی پاکستان سفر نخستوزیر را در چارچوب همکاریهای سیاسی و امنیتی تفسیر کردهاند، اما واقعیت آن است که اقتصاد همچنان محور اصلی تعاملات اخیر اسلامآباد با کشورهای خلیجفارس است. از نظر او، دولت پاکستان تلاش میکند نقش دیپلماتیک و میانجیگرانه خود را برجسته سازد تا اعتماد بازیگران منطقه را جلب کرده و در عین حال حمایت مالی ضروری برای تقویت ذخایر ارزی را به دست آورد.
حسین گل جماس تأکید میکند: «پوشش رسانهای دولتمحور بر همکاریهای دوجانبه و صلح منطقهای تمرکز دارد، اما در لایه پنهان، اسلامآباد از ظرفیت امنیتی و نقش میانجیگری خود برای جذب منابع مالی استفاده میکند.»
این روزنامهنگار معتقد است در شرایط فعلی، هرگونه سفر سطح بالا به کشورهای خلیجفارس حامل پیامی ترکیبی از نیاز اقتصادی و لزوم هماهنگی امنیتی است.
به گفته او، این سفر همچنین بخشی از مجموعه تلاشهایی است که پاکستان برای تثبیت جایگاه خود در تعاملات منطقهای انجام میدهد؛ تلاشی که در آن، جذابسازی نقش اسلامآباد برای بازیگران خلیجفارس اهمیت ویژهای یافته است.
شکاف میان روایت رسمی در پاکستان و تردید در شبکههای اجتماعی
این روزنامهنگار میگوید رسانههای جریاناصلی پاکستان روایتی یکدست و مثبتنگرانه از این سفر ارائه کردهاند و آن را گامی مؤثر در تقویت روابط با عربستان معرفی میکنند. این رسانهها همچنین بر اهمیت همکاریهای اقتصادی، توسعهای و نقش پاکستان در تسهیل گفتوگوهای منطقهای تأکید دارند.
در مقابل، فضای شبکههای اجتماعی و محافل مستقل حاوی تردید و نگرانی است. به گفته او، بخشی از افکار عمومی پاکستان بیم دارد که نزدیکی بیش از حد اسلامآباد به محورهای امنیتی خلیجفارس، این کشور را ناخواسته وارد وضعیتهای تنشزا کند. این نگرانی بهویژه به دلیل حساسیت جامعه پاکستان نسبت به درگیریهای منطقهای و نگاه مثبت بخش بزرگی از جامعه به برخی بازیگران منطقهای تشدید شده است.
او توضیح میدهد: «بسیاری از مردم نگراناند که منافع اقتصادی کوتاهمدت پاکستان باعث شود در بلندمدت در موقعیتی دشوار قرار گیرد؛ موقعیتی که افکار عمومی چندان با آن همراه نیست.» این شکاف میان روایت رسمی و برداشت اجتماعی، یکی از نمونههای تکرارشونده تحولات اخیر در سیاست خارجی پاکستان است.
اهمیت ترکیب هیات همراه؛ نشانهای از اولویتهای واقعی سفر
ترکیب هیئت همراه نخستوزیر، بهویژه حضور چهرههایی همچون اسحاق دار، طارق فاطمی، عطاءالله تارر و مشرف زیدی، از نظر این روزنامهنگار حامل پیام مهمی درباره ماهیت سفر بوده است. او اعتقاد دارد که حضور این افراد -که هرکدام تجربهای در حوزه مالی، دیپلماسی عمومی یا سیاست خارجی دارند- نشان میدهد سفر برای مأموریتی چندلایه طراحی شده است.
او میگوید: «وقتی وزیر امور خارجه که سابقه طولانی در مذاکرات مالی دارد و مشاوران برجسته سیاست خارجی همراه نخستوزیر هستند، معنايش این است که قرار است هم درباره اقتصاد صحبت شود و هم امنیت. این ترکیب نشاندهنده تلاش دولت برای ارسال پیامی اطمینانبخش به عربستان درباره رویکرد باثبات و قابلپیشبینی پاکستان است.»
به گفته او، چنین ترکیبی در واقع تأییدی غیرمستقیم بر این نکته است که پاکستان در پی دستیابی به توافقات مالی، تقویت روابط دیپلماتیک و تنظیم دوباره همکاریهای دفاعی است.
ابعاد مالی؛ کمک فوری عربستان و محدودیتهای اثرگذاری آن
این روزنامهنگار پاکستانی میگوید اعلام دریافت سپرده ۲ میلیارد دلاری از عربستان و تمدید ۳ میلیارد دلار دیگر تا سال ۲۰۲۸ اقدامی مهم برای تقویت ذخایر ارزی پاکستان است و در کوتاهمدت فضای تنفسی ایجاد میکند. او توضیح میدهد: «این تزریق مالی میتواند از فشار فوری بر تراز پرداختها و بازار ارز بکاهد، اما مشکلات عمیق اقتصادی پاکستان را حل نمیکند. اقتصاد کشور نیازمند اصلاحات ساختاری است و کمکهای موردی تنها از سقوط فوری جلوگیری میکند.»
او تأکید میکند که این حمایتها بیش از آنکه راهگشا باشند، نقش حفاظتی دارند و عملاً بخشی از خلأ ناشی از کاهش حمایت برخی کشورهای دیگر خلیجفارس را جبران میکنند. او میافزاید که اقتصاد پاکستان در سالهای اخیر بیش از حد به کمکهای خارجی وابسته شده و این وابستگی مانع ایجاد الگویی پایدار برای رشد میشود.
این تحلیلگر پاکستانی همچنین معتقد است موفقیت این کمکها در گرو توانایی دولت پاکستان برای پیشبرد اصلاحات اقتصادی داخلی و ثباتسازی در سیاست خارجی است؛ مسیری که چالشهای خاص خود را دارد.
همکاریهای امنیتی؛ مفاد توافق دفاعی و سناریوهای محتمل
در بخش دیگری از گفتوگو، گل جماس به محور امنیتی سفر اشاره میکند که عمدتاً حول عملیاتیسازی توافق دفاع راهبردی میان دو کشور میچرخید. او معتقد است گفتوگوهای امنیتی شامل سه حوزه اصلی بوده است: همکاری اطلاعاتی، حفاظت از زیرساختهای حیاتی و بررسی ظرفیت پاکستان برای ارائه کمکهای حمایتی در سناریوهای خاص.
او توضیح میدهد: «در شرایط فعلی، عربستان به دنبال اطمینانبخشی امنیتی از سوی برخی شرکاست و پاکستان یکی از این بازیگران محسوب میشود. این موضوع ضروری، اما حساسیتبرانگیز هم هست، زیرا جامعه پاکستان بهشدت نسبت به تعهدات نظامی خارج از مرزها واکنشپذیر است.»
به گفته او، همین حساسیت باعث میشود دولت پاکستان در بیان جزئیات توافقات امنیتی محتاطانه عمل کند. او معتقد است سفر اخیر میتواند پایهگذار همکاریهای جدید باشد، اما نحوه مدیریت آن تأثیر مستقیمی بر برداشت افکار عمومی خواهد داشت.
نقش میانجیگرانه پاکستان؛ فرصتی برای اثرگذاری یا عاملی برای پیچیدگی؟
این روزنامهنگار سفر نخستوزیر به عربستان را مرتبط با تلاشهای جاری پاکستان برای تسهیل برخی گفتوگوها میداند. او میگوید اسلامآباد در ماههای اخیر کوشیده است برای کاهش تنشها نقش فعالی ایفا کند و رایزنی با کشورهای خلیجفارس بخشی از این تلاش است.
به گفته او، «این نقش میتواند به پاکستان جایگاهی ویژه بدهد، اما باید با دقت مدیریت شود تا این تصور شکل نگیرد که اسلامآباد بیش از حد به یک محور امنیتی نزدیک شده است.» او باور دارد اجرای دقیق این سیاست به تعادلسازی پیوسته میان بازیگران مختلف نیاز دارد.
او تأکید میکند موفقیت پاکستان در این مسیر به توانایی آن در حفظ بیطرفی و ارائه تضمینهای عملی به تمام طرفهای درگیر بستگی دارد؛ موضوعی که برای کشوری با روابط پیچیده منطقهای کار سادهای نیست.
سایه یک نگرانی راهبردی بر آینده روابط اسلامآباد و ریاض
حسین گل جماس مهمترین و اساسیترین ابهام موجود در جامعه پاکستان را مطرح میکند؛ پرسشی که به گفته او نه در رسانههای داخلی پاسخ روشنی دارد و نه در سطح رسمی از سوی دولت توضیح داده شده است. او میگوید: «اگر تنشهای منطقهای دوباره شعلهور شود و آتشبس شکننده فعلی فروپاشد، آیا پاکستان ناچار خواهد شد از توافق دفاعی با عربستان تبعیت کرده و نیرو یا تجهیزات نظامی برای حمایت از ریاض اعزام کند؟»
این روزنامهنگار توضیح میدهد که این پرسش در سطح جامعه تنها یک دغدغه نظری نیست، بلکه به نگرانیای ملموس تبدیل شده است. او میافزاید بخش بزرگی از مردم پاکستان نسبت به ورود به هرگونه درگیری خارج از مرزها حساسیت بالایی دارند، بهویژه در شرایطی که کشور با مشکلات اقتصادی و اجتماعی گستردهای روبهروست.
به گفته او، این نگرانی ریشه در تجربههای گذشته نیز دارد؛ تجربههایی که نشان دادهاند همکاریهای امنیتی اسلامآباد با کشورهای خارجی معمولاً در سطحی مبهم بیان میشود و جزئیات آن برای افکار عمومی روشن نیست. او تأکید میکند:
«مسئله فقط اعزام نیرو نیست؛ سؤال اصلی این است که مرز تعهدات امنیتی پاکستان در توافق دفاعی با عربستان دقیقاً کجاست؟ و چه کسی این مرز را تعیین میکند؟»
این روزنامهنگار معتقد است نبود شفافیت در پاسخ به این پرسش میتواند شکاف میان روایت رسمی دولت و برداشت عمومی را عمیقتر کند. او هشدار میدهد که هرگونه ابهام در این زمینه نهتنها بر اعتماد عمومی اثر میگذارد، بلکه میتواند سیاست خارجی پاکستان را نیز در موقعیتی دشوار قرار دهد.
به گفته او، آینده روابط پاکستان و عربستان تا حد زیادی به نحوه پاسخ اسلامآباد به همین پرسش وابسته است؛ پرسشی که فعلاً پاسخی روشن و قطعی ندارد
