نجیب بارور، شاعر مطرح افغانستانی، در گفتوگوی اختصاصی با ایراف به مناسبت روز جهانی زبان مادری، با تأکید بر جایگاه بنیادین زبان فارسی در افغانستان گفت: «زبان فارسی در افغانستان هم زبان محاوره اجتماعی است، هم زبان ارتباطات بینقومی و هم زبان منابع دانشگاهی؛ به این لحاظ، زبان فارسی در افغانستان زبان مادر است.»
زبان مادر و زبان مادری
وی افزود: «اگر بخواهیم به اهمیت زبان فارسی در افغانستان اشاره کنیم، من نمیتوانم آن را با سایر زبانها مقایسه کنم؛ این سخن را نه از روی خودبرتربینی، بلکه بر اساس یک واقعیت عینی مطرح میکنم. چگونه ممکن است زبانی با چنین تاریخ و پهنه گستردهای با زبانهای کوچک و محلی مقایسه شود؟»
بارور با بیان اینکه «زبان فارسی هم زبان مادری ماست و هم زبان مادر ما»، توضیح داد: «شاید فارسی زبان مادری بسیاری از اقوام مانند ازبکها و پشتونها نباشد، اما از سویی میتواند باشد، زیرا همه این زبانها بهنوعی تحت تأثیر فارسی رشد کردهاند. بسیاری از زبانهای محلی در افغانستان از گوشه و کنار فارسی سر برآوردهاند؛ از اینرو فارسی مادر این زبانهاست.»
وی ادامه داد: «هر زبانی که کودک از اطرافیان خود میآموزد، زبان مادری اوست؛ اما منظور من از زبان مادری، زبانی است که برای همگان در یک کشور قابل فهم باشد. به همین معنا، فارسی را در افغانستان باید زبان مادر دانست، چون اکثریت مردم آن را میفهمند و به وسیله آن سخن میگویند.»
فارسیستیزی ریشه تاریخی دارد
این شاعر افغانستانی با اشاره به پیشینه تاریخی زبان فارسی گفت: «از گذشتههای دور تلاشها و هجمههایی علیه زبان فارسی در افغانستان از سوی حکومتها وجود داشته است، اما این تلاشها تأثیر چندانی نداشته، زیرا فارسی در افغانستان ریشه تاریخی دارد و از سویی تولیدات زبان فارسی انقدر زیاد است که خود حافظ این زبان میباشد. این زبان، پس از عربی، بیشترین کاربرد را در گسترش اسلام داشته و زبان بسیاری از شاعران، عالمان و نویسندگان بوده است. فارسی از تهاجمات گستردهتر از این نیز عبور کرده و اکنون هم عبور خواهد کرد.»
وی گفت: «هیچگاه ساختار سیاسی در افغانستان علاقهمند به گسترش فارسی نبوده است. محدودیتهایی که سالها از سوی نهادهای سیاسی اعمال شده، امکان تجلیل شایسته از روز زبان مادری را گرفته است. با این حال، مردم همواره بهانههایی یافتهاند تا شوق و اشتیاق خود را، بهویژه در این روز، ابراز کنند.»
بارور تصریح کرد: «روز زبان مادری در افغانستان روزی پُرچالش بوده است و ما نتوانستهایم آنگونه که باید از آن بهعنوان یک روز ملی و مهم تجلیل کنیم.»
تنوع زبانی در افغانستان وجود ندارد
وی در بخش دیگری از سخنانش درباره مفهوم «تنوع زبانی» در افغانستان گفت: «تنوع زبانی به آن معنایی که برخی مطرح میکنند، در افغانستان وجود ندارد. اگر به کسانی که بیرون از افغانستان هستند بگوییم اینجا تنوع زبانی وجود دارد، تصور میکنند مردم به چند زبان تکلم میکنند، در حالی که چنین نیست. همانگونه که در ایران زبانهایی مانند آذری و کردی وجود دارد، اما همه به فارسی سخن میگویند، در افغانستان نیز فارسی زبان جامعه است.»
او افزود: «در تابلوها و سطح شهر، وقتی به فارسی نوشته میشود وزارت فلان، نیازی نیست همان عبارت به زبان دیگری تکرار شود، زیرا همه آن را میفهمند. با این حال در افغانستان، به بهانه تنوع زبانی، تابلوها را چندزبانه کردند و کوشیدند به فارسی ضربه بزنند. همه مردم افغانستان، بهشمول پشتوزبانان، فارسی را میفهمند، اما کمتر کسی پشتو را میداند. ضرورتی برای چندزبانه شدن تابلوها وجود ندارد، این کار چیزی نیست جز نوعی تعصب زبانی آشکار.»
بارور تأکید کرد: «من طرفدار تقویت زبان پشتو هستم، اما نه به این معنا که جایگزین فارسی شود. زبان فارسی زبان جامعه، دانشگاه و مدرسه است و این ظرفیت را دارد، اما زبان پشتو این ظرفیت را ندارد.»
وی همچنین گفت: «زبان اردو در شبهقاره نیز تحت تأثیر فارسی شکل گرفته و زبان پشتو هم وامواژههای فراوانی از فارسی گرفته است؛ بهگونهای که میتوان گفت بخش عمدهای از آن را در بر میگیرد. در سراسر جغرافیای فرهنگی ایرانشهر یا خراسان بزرگ، فارسی زبان مادر است.»
ما با شعر تاریخ، سیاست و داستان گفتهایم
این شاعر در ادامه با اشاره به نقش شعر در فرهنگ فارسیزبانان گفت: «شعر شاخصه اصلی جامعه ماست، حتی در منبر مساجد نیز حضور دارد. در مجالس سیاسی، خصوصی و جشنها نیز شعر خوانده میشود. از قدیمالایام شب شعر برگزار میشده و در همه دورههای تاریخی، شعر و ادبیات حضور داشته است.»
وی افزود: «ما با شعر سیاست و فرهنگ و شادی خود را بیان کردهایم. شاهنامه فردوسی یک تاریخ منظم است و نشان میدهد که ما حتی تاریخ را با شعر نوشتهایم. در عرفان نیز چنین بوده است؛ اشعار سنایی و مولوی گواه این مدعاست. در گذشته بسیاری از داستانها نیز به شکل نظم سروده میشد.»
چرا از فارسی هراس دارند؟
بارور مهاجرت را نیز عاملی اثرگذار دانست و گفت: «مهاجرت و کوچ اجباری ما از افغانستان به ایران، باعث تضعیف زبان فارسی در افغانستان میشود.»
وی در بخش دیگری از سخنانش با انتقاد از نهادهای بینالمللی اظهار داشت: «نهادهای بینالمللی معنای واقعی ندارند. حتی سازمان ملل نیز توجه جدی به مسائل جهان ندارد و بیشتر در خدمت قدرتهای بزرگ عمل میکند. این نهادها، از جمله سازمان ملل، کاری برای زبان فارسی نمیکنند و نمیتوان به آنها امید بست. جهان غرب نیز نوعی ستیزه با زبان فارسی دارد.»
او افزود: «در برخی گوشیهای اپل امکان ساخت اکانت با شمارههای فارسی وجود ندارد و در گذشته حتی برخی دستگاهها از زبان فارسی پشتیبانی نمیکردند. زمانی که دریافتند فارسی میتواند برایشان منفعت مالی داشته باشد، آن را اضافه کردند. به باور من، غربیها و حتی روسها و ترکها از زبان فارسی هراس دارند، زیرا فارسی تولیدات فرهنگیای دارد که دیگر فرهنگها را جذب میکند.»
بیشتر بخوانید:
هشدار یونسکو در روز جهانی زبان مادری: تنوع زبانی در معرض تهدید فزاینده است
بوتیک در سرزمین بودا؛ نگاهی به کسبوکار زنان در ولایت بامیان
