به گزارش ایراف، محمود سیادت، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان اعلام کرده است که صادرات افغانستان به ایران در ۹ ماهه نخست سال جاری رشد ۱۵۶ درصدی داشته است. رشدی که نشاندهنده فعال شدن ظرفیتهای کشاورزی و دامی افغانستان و حرکت تدریجی این کشور به سوی بهرهگیری از مزیتهای نسبی در تجارت با ایران است.
در همین چارچوب، لیلا کارگر، مسئول دفتر تهران اتاق مشترک، با اشاره به ظرفیتهای گسترده افغانستان در حوزه کشاورزی و دامپروری تأکید میکند که این کشور در این بخشها از مزیت طبیعی و نیروی کار برخوردار است، در حالی که ایران در حوزه صنعت، فناوری و خدمات فنی ـ مهندسی برتری نسبی دارد.
از این منظر، پیوند میان محصولات کشاورزی افغانستان و دانش فنی و زیرساختهای صنعتی ایران میتواند الگویی مکمل و متوازن از همکاری اقتصادی ایجاد کند. اعلام آمادگی ایران برای خرید تضمینی برخی محصولات کشاورزی افغانستان نیز میتواند به تثبیت این روند کمک کند؛ مشروط بر آنکه موانع اجرایی و زیرساختی برطرف شود.
این گزارش، ظرفیتهای بنیادین بخش کشاورزی افغانستان در مسیر ایجاد توازن تجاری با ایران و همچنین فرصتهای پیشِروی دو کشور برای توسعه همکاریهای متقابل را بررسی میکند.
ظرفیتهای بنیادین کشاورزی افغانستان
ساختار اقتصادی افغانستان بهطور سنتی بر کشاورزی و دامپروری استوار است. بر اساس گزارشهای بینالمللی، حدود ۸۰ درصد جمعیت این کشور بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در این بخشها فعالیت دارند و بخش قابل توجهی از درآمد ملی از محل تولیدات زراعی و دامی تأمین میشود. محصولات عمده صادراتی افغانستان شامل میوههای تازه و خشک، پشم، گیاهان دارویی و پوست حیوانات است.
در حوزه کشت غلات، حدود ۴۵ درصد زمینهای زیر کشت به گندم اختصاص دارد که عمدتاً مصرف داخلی دارد؛ با این حال به دلیل پایین بودن بهرهوری، افغانستان همچنان واردکننده گندم است.
شیوههای آبیاری و کشت در بسیاری از مناطق همچنان سنتی است، هرچند در سالهای اخیر تلاشهایی برای حرکت به سمت کشاورزی مکانیزه صورت گرفته است.
از نظر منابع طبیعی، بخش عمده منابع آبی افغانستان از رشتهکوه هندوکش تأمین میشود. این ظرفیت طبیعی امکان کشت میلیونها هکتار زمین آبی و دیم را فراهم کرده و در صورت بهرهبرداری علمی و مدیریتشده، میتواند افغانستان را به یکی از قطبهای مهم تولید محصولات کشاورزی در منطقه تبدیل کند.
وضعیت کنونی صادرات کشاورزی افغانستان به ایران
رشد ۱۵۶ درصدی صادرات افغانستان به ایران تنها یک عدد آماری نیست؛ بلکه نشانهای از فعال شدن مسیرهای جدید تجاری در حوزه محصولاتی همچون پنبه، خشکبار، میوههای تازه، سبزیجات و گوشت گرم است. این روند، علاوه بر افزایش درآمد ارزی افغانستان، میتواند به ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی و کاهش مهاجرتهای اقتصادی کمک کند.
همزمان، همکاریهای فنی میان نهادهای تخصصی دو کشور نیز در حال گسترش است.
دیدار مقامهای وزارت زراعت، آبیاری و مالداری افغانستان در ماه جدی ۱۴۰۴ با معاونتهای تخصصی وزارت جهاد کشاورزی ایران، بر تبادل تجربه در زمینه مدیریت منابع آب، افزایش بهرهوری خاک و توسعه سیستمهای نوین آبیاری ـ از جمله آبیاری قطرهای و بارانی ـ متمرکز بوده است.
این تعاملات نشان میدهد که دو کشور در پی طراحی برنامهای بلندمدت برای ارتقای همکاریهای عملی در حوزههای کشاورزی، منابع آب، اشتغال و سرمایهگذاری هستند.
ضرورت توازن تجاری و انتقال دانش فنی
با وجود رشد قابل توجه صادرات افغانستان، ساختار تجارت دوجانبه همچنان با نوعی عدم توازن مواجه است؛ چراکه بخش عمده صادرات ایران به افغانستان را محصولات صنعتی تشکیل میدهد.
از اینرو، دستیابی به توازن پایدار در روابط تجاری مستلزم آن است که افغانستان بتواند ظرفیتهای تولیدی خود را ارتقا داده و سهم بیشتری از صادرات با ارزش افزوده بالاتر را به دست آورد.
در این چارچوب، نقش ایران میتواند فراتر از یک صادرکننده صرف کالا تعریف شود. انتقال دانش فنی، آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی، توسعه فناوریهای نوین در کشاورزی و دامپروری و اجرای پروژههای مشترک مهندسی، ایران را به شریکی توسعهمحور برای افغانستان تبدیل میکند.
تأمین نیاز بازار ایران به محصولاتی نظیر گوشت، خوراک دام، ماش و لوبیا از افغانستان ـ به جای واردات از کشورهای دوردست ـ نمونهای از همکاری برد-برد است؛ همکاریای که ضمن کاهش هزینههای حملونقل و لجستیک، به رونق تولید در افغانستان کمک میکند و با ایجاد اشتغال پایدار، میتواند در کاهش مهاجرت نیروی کار افغان به خارج، بهویژه ایران، نیز مؤثر باشد.
منافع متقابل بر پایه مزیتهای نسبی
از منظر نظریه مزیت نسبی، دو کشور میتوانند با تمرکز بر توانمندیهای ساختاری خود، روابط تجاری را به سمت پایداری هدایت کنند.
ایران با برخورداری از زیرساختهای صنعتی، نیروی انسانی متخصص و تجربه فنی، در تولید کالاهای صنعتی و ارائه خدمات مهندسی مزیت دارد. صدور دانش فنی و فناوریهای نوین کشاورزی به افغانستان، تجارتی با ارزش افزوده بالا محسوب میشود که میتواند جایگزین الگوی سنتی صادرات صرف کالا شود.
در مقابل، افغانستان با اتکا به منابع طبیعی، زمینهای مستعد و نیروی کار گسترده، در تولید محصولات کشاورزی و دامی مزیت نسبی دارد. در صورتی که این ظرفیتها با فناوری و مدیریت نوین ترکیب شود، این کشور میتواند به تأمینکننده پایدار محصولات کشاورزی برای بازار ایران تبدیل گردد. بدین ترتیب، مبادله «دانش و فناوری» در برابر «محصولات اولیه و کشاورزی»، چارچوبی متوازن و مکمل برای همکاری اقتصادی فراهم میآورد.
نقش پروژه میدانبار هرات در تقویت روابط تجاری کشاورزی
یکی از نمونههای ملموس تلاش برای تسهیل تجارت کشاورزی، پروژه ساخت میدانبار بینالمللی چهار فصل هرات است. این پروژه با سرمایهگذاری چند میلیون دلاری و در زمینی به مساحت دهها جریب آغاز شده و شامل صدها غرفه تجاری، مسجد و سردخانهای با ظرفیت نگهداری حدود ۲۰ هزار تُن محصول است. اهمیت این پروژه در ایجاد زیرساختهای کلیدی مانند سردخانهها، کشتارگاههای صنعتی و مراکز بستهبندی استاندارد نهفته است؛ زیرساختهایی که کیفیت و قابلیت صادرات محصولات افغانستان را تقویت کرده و پیششرط حضور پایدار آنها در بازارهای منطقهای، از جمله ایران، به شمار میرود.
چالشهای پیشرو
با وجود ظرفیتهای گسترده، بخش کشاورزی افغانستان همچنان با چالشهای ساختاری مواجه است؛ از جمله فشار معیشتی ناشی از حذف کشت کوکنار بدون معرفی جایگزینهای اقتصادی مناسب، پایین بودن سطح مکانیزاسیون، محدودیت دسترسی به فناوریهای نوین آبیاری و کمبود نیروی متخصص که بهرهوری را کاهش داده است. همچنین ریسکهای سیاسی و امنیتی، روند جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی را دشوار میکند. برونرفت از این وضعیت، مستلزم همکاری فنی نزدیک، سرمایهگذاری هدفمند و هماهنگی سیاستی میان دو کشور است.
جمعبندی
روابط اقتصادی ایران و افغانستان در آستانه مرحلهای تازه قرار دارد؛ مرحلهای که در آن کشاورزی و دامپروری میتواند به محور اصلی بازتعریف موازنه تجاری تبدیل شود. رشد صادرات افغانستان به ایران نشان میدهد که ظرفیت عملی این تحول وجود دارد، اما تثبیت و گسترش آن نیازمند اقداماتی ساختاری، هدفمند و پایدار است.
بیشتر بخوانید:
استخراج بیرویه طلا در بدخشان و تهدید اکوسیستم؛ تغییر بستر رودخانه «پنج» و نابودی زمینهای کشاورزی
تاکید ایران و پاکستان بر گسترش تجارت محصولات کشاورزی
تمرکز طالبان بر استخراج طلای بدخشان؛ صدها نیروی تازه به منطقه اعزام میشوند
بازتاب ماه مبارک رمضان در شبکههای اجتماعی افغانستان؛ از تزکیه نفس تا کمک به نیازمندان
