به گزارش ایراف، ۱۷ نوامبر، مصادف با ۲۶ آبان/عقرب و روز جهانی محصلان در حالی فرا رسیده است که نظام آموزشی افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت، یکی از پرچالشترین دورههای خود را تجربه میکند. تغییر سیاستهای آموزشی، محدودیت دسترسی زنان و دختران به آموزش، بازنگری در نصاب درسی و افزایش سهم آموزشهای دینی از جمله تحولاتی است که ساختار آموزشی این کشور را تحت تأثیر قرار داده است.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که افغانستان برای بازسازی اقتصادی و اجتماعی به نیروی انسانی متخصص، دانشگاهها و نظام آموزشی کارآمد نیاز دارد؛ اما مجموعهای از محدودیتهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، فرصتهای تحصیلی بخش بزرگی از جمعیت این کشور را کاهش داده است.
دختران؛ نسلی محروم از مدرسه و دانشگاه
یکی از مهمترین چالشهای نظام آموزشی افغانستان پس از قدرت گرفتن طالبان، ادامه ممنوعیت تحصیل دختران بالاتر از کلاس ششم است. طالبان پس از بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، ابتدا مدارس متوسطه دخترانه را تعطیل کردند و در دسامبر ۲۰۲۲ نیز تحصیل زنان در دانشگاهها را ممنوع اعلام کردند.
این محدودیتها در سالهای بعد به بخشهای دیگری از آموزش، از جمله مراکز آموزش پزشکی زنان، نیز گسترش یافت. در نتیجه، دختران افغانستانی نهتنها از ادامه تحصیل در مدارس متوسطه و دانشگاهها محروم شدهاند، بلکه مسیر ورود آنان به بسیاری از مشاغل تخصصی نیز مسدود شده است.
بر اساس اعلام یونیسف، بیش از ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار دختر افغانستانی از زمان بازگشت طالبان به قدرت از تحصیل در مقطع متوسطه محروم شدهاند و افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان بهصورت رسمی ممنوع است. این نهاد هشدار داده است که تداوم این وضعیت علاوه بر آسیب به آینده تحصیلی دختران، میتواند کمبود معلمان زن، پزشکان و نیروهای متخصص زن را در سالهای آینده تشدید کند.
در این میان، برخی خانوادهها برای جلوگیری از توقف کامل تحصیل دختران خود به آموزشهای خانگی، کلاسهای غیررسمی و برنامههای آموزشی از راه دور روی آوردهاند. با این حال، این شیوهها به دلیل محدودیت امکانات، نبود اعتبار رسمی و خطر برخورد نهادهای نظارتی طالبان، نمیتوانند جایگزین آموزش رسمی شوند.
گزارشهای حقوق بشری همچنین از تعطیلی برخی مراکز آموزشی دختران و اعمال محدودیت بر آموزش علوم جدید در شماری از مدارس دینی خبر دادهاند.
تغییر نصاب آموزشی؛ افزایش سهم دروس دینی و حذف موضوعات اجتماعی
یکی دیگر از تحولات مهم در نظام آموزشی افغانستان، بازنگری در محتوای کتابهای درسی و تغییر ساعات آموزشی است که توسط طالبان بر کتابها اعمال شده است.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، طالبان در سالهای اخیر برنامههایی را برای تغییر محتوای آموزشی مدارس آغاز کردهاند. در این چارچوب، سهم دروس دینی افزایش یافته و بخشی از ساعات اختصاصیافته به زبانها و علوم اجتماعی کاهش پیدا کرده است.
در طرح یکسانسازی محتوای مدارس عمومی و مدارس دینی در مقطع ابتدایی، سهم دروس اسلامی به نزدیک نیمی از ساعات هفتگی آموزش افزایش یافته است. در مقابل، ساعات برخی دروس مانند ریاضی، علوم و مطالعات اجتماعی کاهش یافته است.
در همین راستا، گزارشهایی درباره حذف موضوعاتی مانند حقوق بشر، حقوق زنان، آزادی، دموکراسی، صلح، همبستگی ملی و برخی مباحث مرتبط با تاریخ و فرهنگ افغانستان از کتابهای درسی منتشر شده است. بر اساس گزارش منتشرشده از سوی منابع رسانهای در داخل افغانستان، وزارت معارف طالبان دستور حذف ۵۱ موضوع از کتابهای درسی صنف اول تا دوازدهم را صادر کرده است.
این موضوعات شامل مباحثی درباره حقوق زنان، حقوق بشر، پرچم ملی، آزادی، مادر، صلح، وحدت ملی و برخی نمادها و مناسبتهای فرهنگی افغانستان بوده است. این تغییرات در حالی صورت میگیرد که نظام آموزشی پیشین افغانستان، با وجود مشکلات و کاستیهای متعدد، مجموعهای از دروس علمی، اجتماعی، فرهنگی و دینی را در برنامه مدارس گنجانده بود.
منتقدان تغییرات جدید معتقدند محدودشدن آموزشهای اجتماعی و فرهنگی میتواند قدرت تحلیل، شناخت تاریخی و آگاهی مدنی نسل جدید را تحت تأثیر قرار دهد.
زبان فارسی؛ نگرانی از محدودشدن جایگاه دری در مدارس
زبان فارسی دری نیز از موضوعات مورد توجه در بحث تغییرات آموزشی افغانستان است. فارسی دری یکی از دو زبان رسمی و زبان آموزشی میلیونها دانشآموز در مناطق مختلف افغانستان است و نقش مهمی در ادبیات، تاریخ، فرهنگ و ارتباطات اجتماعی این کشور دارد.
در سالهای اخیر، گزارشهایی درباره حذف یا تغییر برخی مطالب مرتبط با زبان، ادبیات و هویت فرهنگی از کتابهای درسی منتشر شده است. به باور منتقدان، این روند به مرور زمان میتواند باعث تضعیف زبان فارسی و جدا افتادن دانشآموزان از فرهنگ و تاریخ شود.
فقه جعفری؛ حذف از نصاب و محدودیت آموزش معارف شیعی
در ادامه این محدودیتها، یکی دیگر از موضوعات بحثبرانگیز در تغییرات آموزشی افغانستان، وضعیت آموزش فقه جعفری و معارف مذهبی شیعیان است.
پیش از بازگشت طالبان به قدرت، فقه جعفری در چارچوب نظام حقوقی و آموزشی افغانستان به رسمیت شناخته شده بود و در برخی مدارس و مراکز آموزشی، مباحث مرتبط با آن تدریس میشد. همچنین قانون اساسی پیشین افغانستان، در ماده ۱۳۱، به رسیدگی به مسائل شخصی پیروان مذهب شیعه بر اساس فقه جعفری تصریح کرده بود.
اما گزارشهای جدید منابع رسمی، از حذف فقه جعفری از نظام قضایی و همچنین نصاب مدارس و دانشگاهها و جایگزینی آن با فقه حنفی خبر میدهد. بر اساس این گزارشها، مقامهای طالبان به مراکز آموزشی دستور دادهاند مطالب و کتابهایی را که با فقه حنفی و سیاستهای این گروه مغایر تشخیص داده میشوند، از برنامههای درسی حذف کنند.
این محدودیتها بهویژه در مناطقی مانند بامیان، دایکندی، غزنی و غور نیز گزارش شده است. گزارش سازمان ملل نیز حذف موضوع اسلام شیعی از فهرست مطالب آموزشی مدارس را تأیید میکند.
این تحولات نگرانیهایی را درباره وضعیت آموزش مذهبی در میان دانشآموزان شیعه و امکان انتقال معارف و سنتهای مذهبی آنان به نسلهای آینده ایجاد کرده است. این مسائل نشان میدهد که بحث آموزش در افغانستان تنها به کیفیت مدارس و دسترسی دانشآموزان محدود نیست، بلکه تنوع مذهبی و فرهنگی جامعه نیز تحت تأثیر سیاستهای جدید آموزشی قرار گرفته است.
دانشگاهها؛ محدودیت رشتهها و منابع علمی
در بخش آموزش عالی نیز تغییرات گستردهای در جریان است. علاوه بر محرومیت زنان از دانشگاهها، طالبان در سال ۲۰۲۵ دستور حذف شماری از منابع و موضوعات دانشگاهی را صادر کردند. وزارت تحصیلات عالی طالبان در سپتامبر ۲۰۲۵ دستور حذف ۶۸۰ عنوان کتاب از برنامههای دانشگاهی را صادر کرد.
همچنین تدریس ۱۸ موضوع دانشگاهی ممنوع و ۲۰۱ موضوع دیگر مشمول بازنگری و اصلاح شد. کاهش شمار دانشجویان، محدودیت فعالیت استادان و کاهش حضور زنان در کادر علمی دانشگاهها نیز از دیگر پیامدهای تحولات چهار پنج سال اخیر است.
در کنار این مسائل، حذف رشتههای حقوق و علوم سیاسی از دانشگاهها نیز یکی دیگر از مسائلی است که نگرانیهایی را در میان دانشجویان و استادان دانشگاه ایجاد کرده است.
آموزش؛ مسئلهای فراتر از مدارس و دانشگاهها
اگرچه مقامهای طالبان تغییرات آموزشی را در چارچوب سیاستهای دینی و اصلاح نظام معارف توجیه میکنند، نهادهای بینالمللی و منتقدان این سیاستها درباره پیامدهای آن بر کیفیت آموزش، حقوق دانشآموزان و آینده علمی افغانستان هشدار دادهاند.
این مشکلات در حالی در افغانستان رو به افزایش است که دسترسی برابر دختران و پسران به آموزش، حفظ کیفیت علمی، احترام به تنوع زبانی و مذهبی و فراهمکردن فرصت تحصیل برای همه شهروندان، از موضوعات اساسی برای آینده هر کشوری به شمار میرود.









