هرگاه که به فضای فیس‌بوک قدم می‌گذارم، مرا اندوهی مضاعف فرا می‌گیرد. بخشی به خاطر وضعیت نابسامان کشور و حکومت استبدادی و تبعیض‌گرا و بخشی به خاطر محتوایی که در بسیاری از یادداشت‌ها و فرسته‌های نویسندگان این عرصه می‌بینم.
محتواها بیش از این‌که جنبهٔ اثباتی داشته باشند، جنبهٔ سلبی دارند. کسی سخنی می‌گوید؛ عده‌ای او را نفی می‌کنند و گاه دشنام می‌دهند و گاه باز خود این دشنام‌دهندگان از دیگران دشنام می‌شنوند.
کسی از اهالی ادبیات، هنر و دانش و سیاست ما اظهارنظری کرده است. این شخص می‌شود کانون تهاجم‌ها بدون درنظرداشت این‌که بالاخره این شخص در یک نگاه کلی با ما در یک جبهه است. اگر شاعر است، اگر آوازخوان است، اگر دولتمرد یا پژوهشگر است، چه‌بسا که هم‌سنگر ماست در این مبارزهٔ فرهنگی که همه در آن سهیم هستیم.
ما می‌توانیم رواداری و شکیبایی بیشتر پیشه کنیم. سخنان را نقد کنیم نه اشخاص را. در نوشته‌هایمان مهربان‌تر باشیم و نیش کلام را کمتر کنیم. حتی فراتر از آن، حتی می‌شود افراد را با دیدگاه‌های مختلف بپذیریم. شخص عقیده‌ای و نظری دارد. آدم که نکشته است. او هم‌وطن ماست، هم‌سرنوشت ماست.
موضوع دیگر این است که همین اختلاف دیدگاه‌ها و سلایق و نظرها و حتی افکار و عقاید، خیلی زود رنگ قومی و منطقه‌ای می‌گیرد. من نمی‌دانم این مصیبت از دیرباز در کشور ما وجود داشته است یا محصول سال‌های اخیر است. واقعاً در عصر مشروطیت و دورهٔ امانی و دورهٔ حکومت آل یحیی و دههٔ دموکراسی و حتی دوران جمهوریت و حکومت خلق هم همین‌طور بود؟ یعنی این‌قدر مسائل به سرعت رنگ قومی و منطقه‌ای می‌گرفت؟
تا جایی که من دریافته‌ام، جوامع انسانی در شکل بلوغ‌نیافته‌شان بیشتر عشیره‌ای و قومی نگاه می‌کردند. بعد این نگرش‌ها مذهبی شد، بعد فکری و فلسفی شد. هر چه سطح این منازعات به مسائل فکری و علمی می‌رسد نشانهٔ بلوغ جامعه است. و ما همچنان در همان سطح قوم و قبیله و منطقه و حتی مذهب و فرقه مانده‌ایم.
و باز قسمت دردآور ماجرا این است که بیشتر این منازعات قومی و منطقه‌ای در بین گروه‌هایی انجام می‌شود که هم از نظر قومی تحت فشار و زیر تبعیض هستند و هم از نظر منطقه‌ای در وضعیت غصب‌های سرزمینی و کوچ‌های اجباری یا نیمه‌اجباری هستند. آدم‌هایی که هر کدام قسمت زیر پای دیگری را سوراخ می‌کنند، در حالی که در عمل همه در یک کشتی نشسته‌اند.
من با همان مطالعات جسته‌وگریخته در تاریخ هزارسالهٔ این منطقه و تاریخ چندصدسالهٔ کشور ما، کمتر زمانی را سراغ دارم که مردم ما این‌قدر تحت فشارهای حاکمیتی، تبعیض‌های قومی و اختناق فرهنگی و اجتماعی بوده باشند و در عین حال این‌قدر هم با هم در نزاع باشند. تنها دوره‌ای که به نظرم از این نظر با اوضاع کنونی قابل مقایسه است، دوران عبدالرحمان خان است که نتایج آن را دیدیم و تا حال بر شانه‌های مردم این کشور سنگینی می‌کند.
البته وقتی من از اقوام تحت فشار صحبت می‌کنم، باز منظور من باز کردن یک جبههٔ قومیتی دیگر علیه گروهی از مردم کشور نیست. ما همه اقوام، از همه مناطق باید به این بیندیشیم که چطور می‌توانیم یک ملت باشیم و منافع ملی و بلکه انسانی برای ما از همه چیز مهم‌تر باشد. واقعیت این است که حکومت‌های قوم‌گرا به همه اقوام ستم کرده‌اند، البته به بعضی بیشتر و به بعضی کمتر، ولی راه چاره دوباره نزاع قومی و اتحاد گروهی از اقوام علیه یک قوم نیست. این راه‌ها در نهایت باز خشونت می‌آورد و استبداد و نامردمی. ما باید به فکر این باشیم که سطح فکر ما از قومیت فراتر برود و بکوشیم که همه را به این سمت حرکت دهیم.
من گاهی با خود می‌اندیشم که اگر باز باری دیگر توازن نیروهای سیاسی در کشور بر هم خورد و این دوران حکومت فعلی به سر آمد، کسانی که با این منازعات و عصبیت‌ها عادت کرده‌اند، اگر سکان سیاست و ادارهٔ کشور به دستشان بیفتد با همدیگر چه خواهند کرد؟ استبداد همیشه استبداد عبدالرحمانی یا طالبانی نیست. همین رویکردهای ما هم استبدادی است. وقتی تو نتوانی دیگری را تحمل کنی، مدارا، شکیبایی و مهربانی در پیش گیری، خودت یک مستبد دیگر هستی که همین استبداد را در قلم و بیان خودت جاری می‌کنی. استبداد رأی هم گونه‌ای از استبداد است و بلکه ریشهٔ استبداد حکومتی می‌تواند باشد.
و چیز دیگری که در این وضعیت آدمی را نگران می‌سازد، ماندن در گذشته است. ما باید گذشته را چراغ راه آینده بسازیم، ولی چه آینده‌ای؟ آینده‌ای که در آن قرار است همه افراد این ملت با مهرورزی، شکیبایی و مدارا در کنار هم زندگی می‌کنند، یا آینده‌ای که قرار است با همدیگر دست و گریبان باشند؟
من در نوشته‌هایی که در این روزها به‌خصوص در فضای فیس‌بوک می‌خوانم، یک آینده‌نگری روشن را کمتر می‌بینم. راه‌هایی برای برون‌رفت از این وضعیت کمتر پیشنهاد می‌شود و در بسیار مواقع ما انگار بیشتر در همان باتلاقی فرو می‌رویم که از آن فراری هستیم.
