به گزارش ایراف، روز ملی زبان ازبکی امسال با انتشار مجموعه‌ای از پیام‌ها و دیدگاه‌های فرهنگی همراه شده است که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به جایگاه این زبان در افغانستان و منطقه می‌پردازند. برخی از فعالان فرهنگی، زبان ازبکی را بخشی از سرمایه تاریخی و هویت فرهنگی افغانستان دانسته‌اند و برخی دیگر، ضمن تأکید بر ضرورت پاسداری از زبان مادری، بر لزوم توجه عملی به آموزش، تولید آثار مکتوب و رفع مشکلات نظام نوشتاری این زبان تأکید کرده‌اند.
رضا محمدی: زبان‌های ترکی و فارسی میراث فرهنگی مشترکی دارند
رضا محمدی، شاعر و پژوهشگر، در پیامی به مناسبت روز ملی زبان ازبکی، با اشاره به جایگاه تاریخی اقوام ترک‌زبان در افغانستان و منطقه، بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان جوامع مختلف تأکید کرد.
وی با اشاره به حضور عناصر و ریشه‌های ترکی در میان گروه‌های مختلف جمعیتی افغانستان، دیدگاه خود را فراتر از مرزبندی‌های قومی دانست و گفت که هدف از طرح این موضوعات، برجسته‌کردن اشتراکات تاریخی و فرهنگی است، نه دامن‌زدن به قوم‌گرایی. محمدی با اشاره به دوره‌های تاریخی غزنویان، سلجوقیان و تیموریان، این دوره‌ها را بخشی از میراث تمدنی منطقه توصیف کرد و بر نقش تاریخی حکومت‌های ترک‌تبار در شکل‌گیری تحولات فرهنگی و ادبی تأکید داشت.
این شاعر و پژوهشگر در ادامه، به رابطه تاریخی زبان‌های فارسی و ترکی پرداخت و گفت که این دو زبان در طول قرن‌ها تعاملات گسترده‌ای داشته‌اند و میراث ادبی و فرهنگی آن‌ها از پیوندهای عمیقی برخوردار است. به باور وی، زبان تنها وسیله انتقال معنا نیست، بلکه روایتگر تجربه‌های تاریخی، اسطوره‌ها، حکمت‌ها و خاطراتی است که نسل‌ها به یکدیگر منتقل کرده‌اند.
محمدی با اشاره به روایت‌های شفاهی مشترک در میان خانواده‌های فارسی‌زبان، پشتوزبان و ترک‌زبان، بر اهمیت حفظ این میراث در زندگی روزمره و انتقال آن به نسل‌های جدید تأکید کرد. وی در پایان، روز زبان ازبکی را با یادکرد از امیرعلی‌شیر نوایی، فضولی و بابر گرامی داشت و با نقل ابیاتی از نوایی، بر جایگاه این چهره‌ها در تاریخ ادبیات منطقه تأکید کرد.
آموزش و رسم‌الخط ازبکی نیازمند بازنگری است
محمد ایلماز، از فعالان حوزه زبان ازبکی، در یادداشتی مفصل به بررسی مشکلات خط نوشتاری، آموزش و حضور دیجیتال این زبان پرداخت و بر ضرورت گسترش استفاده از رسم‌الخط لاتین در میان ازبک‌های افغانستان تأکید کرد.
وی گفت که بسیاری از ازبک‌های افغانستان یا توانایی خواندن و نوشتن به زبان مادری خود را ندارند یا تنها با رسم‌الخط عربی آشنا هستند؛ مسئله‌ای که به باور او، دسترسی آنان به آثار منتشرشده در ازبکستان و دیگر جوامع ازبک‌زبان را دشوار می‌کند. ایلماز با اشاره به محدودیت‌های موجود در زمینه تولید و انتشار کتاب به زبان ازبکی در افغانستان، افزود که کمبود منابع مالی، ظرفیت محدود نشر و بازار کوچک مخاطبان، امکان تولید گسترده آثار علمی و ادبی را کاهش داده است.
وی ادامه داد که گسترش رسم‌الخط لاتین می‌تواند دسترسی ازبک‌های افغانستان به کتاب‌ها و منابع آموزشی منتشرشده در ازبکستان را آسان‌تر کند و در مقابل، امکان مطالعه آثار منتشرشده در افغانستان را برای دیگر گویشوران این زبان در نقاط مختلف جهان فراهم سازد. به گفته ایلماز، چنین رویکردی می‌تواند بازار نشر ازبکی را گسترش دهد و ارتباط فرهنگی میان جوامع ازبک‌زبان را تقویت کند.
این فعال فرهنگی در عین حال، گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی را فرصتی مهم برای تقویت زبان ازبکی دانست. وی با اشاره به تجربه سال‌های نخست حضور زبان ازبکی در فضای مجازی افغانستان گفت که در آن زمان، نوشتن به این زبان با واکنش‌های منفی و محدودیت‌های اجتماعی روبه‌رو بود، اما به‌تدریج با افزایش استفاده از شبکه‌های اجتماعی، حساسیت‌ها در این زمینه کاهش یافت و شمار بیشتری از کاربران به نوشتن به زبان مادری خود روی آوردند.
ایلماز با این حال، نبود محتوای کافی به زبان ازبکی در حوزه‌های مختلف و محدودیت پشتیبانی ابزارهای دیجیتال از این زبان با رسم‌الخط عربی را از مشکلات مهم آن دانست.
وی با اشاره به ابزارهایی مانند گوگل ترنسلیت، تأکید کرد که ازبکی با رسم‌الخط لاتین از امکانات بیشتری در برخی خدمات دیجیتال برخوردار است و توسعه ابزارهای زبانی و هوش مصنوعی برای زبان‌های ترک‌تبار به همکاری فنی و مالی کشورهای مرتبط نیاز دارد.
هیچ زبان اصیلی نباید به حاشیه رانده شود
از سوی دیگر، عتیق‌الله مبارز، رئیس حزب اتحاد ملی افغانستان، نیز در پیامی به مناسبت روز ملی زبان ازبکی، این زبان را بخشی از هویت فرهنگی و سرمایه تاریخی افغانستان دانست و بر ضرورت حمایت از زبان‌های ملی کشور تأکید کرد.
وی گفت که زبان ازبکی با پیشینه تاریخی و ادبی خود، بخشی از میراث فرهنگی افغانستان به شمار می‌رود و حفظ، تقویت و گسترش آن مسئولیتی ملی در راستای صیانت از تنوع زبانی و فرهنگی کشور است.
مبارز با اشاره به تنوع قومی، زبانی و فرهنگی افغانستان، افزود که استحکام وحدت ملی در گرو احترام متقابل، تأمین حقوق برابر شهروندان و پاسداری از هویت فرهنگی همه اقوام کشور قرار دارد. وی تأکید کرد که هیچ زبان و فرهنگ اصیلی نباید به حاشیه رانده شود و همه زبان‌های افغانستان باید از جایگاه شایسته و فرصت‌های برابر برای رشد، آموزش و توسعه برخوردار باشند.
رئیس حزب اتحاد ملی افغانستان همچنین این مناسبت را به مردم ازبک افغانستان، فرهنگیان، نویسندگان، استادان، دانشجویان و دوست‌داران این زبان تبریک گفت و بر ضرورت توجه بیشتر به میراث فرهنگی و زبانی کشور تأکید کرد.
اهمیت انتقال زبان مادری به نسل‌های آینده
در همین حال، نورالدین نعیمی، فعال فرهنگی، زبان ازبکی را میراث ارزشمند فرهنگی دانست و بر ضرورت پاسداری از زبان مادری و گسترش آن در میان نسل‌های آینده تأکید کرد. نعیمی با تبریک این مناسبت، زنده‌ماندن زبان ازبکی را نیازمند توجه و مشارکت مستمر گویشوران آن دانست.
همچنین ظفرعلی مظفری نیز در پیامی با تبریک این روز، زبان ازبکی را یکی از زبان‌های تاریخی و پربار منطقه توصیف کرد و گفت که زبان، تنها وسیله سخن‌گفتن نیست، بلکه حافظ تاریخ، هویت، فرهنگ و اندیشه یک ملت است.
وی افزود که احترام به زبان‌های مختلف و پاسداری از زبان‌های مادری می‌تواند زمینه همزیستی، همدلی و همبستگی بیشتر میان ملت‌ها را فراهم سازد. مظفری همچنین بر اهمیت احترام متقابل به تفاوت‌های فرهنگی تأکید کرد و برای زبان ازبکی و فرهنگ‌های مختلف آرزوی شکوفایی کرد.
سلطان‌محمد عظیمی نیز زبان ازبکی را نشانه هویت، فرهنگ، تاریخ و اصالت مردم ازبک دانست. وی ابراز امیدواری کرد که زبان ازبکی همچنان زنده و پویا باقی بماند و به عاملی برای اتحاد و افتخار نسل‌های امروز و آینده تبدیل شود.
از سوی دیگر، داوود سادات نیز در پیامی با عنوان «زبان ازبکی؛ زبان فرهنگ، محبت و هویت»، بر جایگاه این زبان در فرهنگ افغانستان تأکید کرد. وی زبان ازبکی را بخشی از میراث تاریخی و ادبی مردم این کشور دانست و گفت که حفظ این زبان و انتقال آن به نسل‌های آینده، به تداوم فرهنگ و سنت‌های جامعه کمک می‌کند.
در حالی که شماری از این چهره‌ها بر نقش زبان ازبکی در تقویت همبستگی اجتماعی و حفظ تنوع فرهنگی افغانستان تأکید دارند، دیدگاه‌های انتقادی درباره نظام نوشتاری و محدودیت‌های نشر نیز نشان می‌دهد که حفظ این میراث به برنامه‌ریزی و اقدامات عملی نیاز دارد.
از این منظر، بزرگداشت روز ملی زبان ازبکی می‌تواند فرصتی برای توجه بیشتر به آموزش این زبان، افزایش تولید محتوای ادبی و علمی، تقویت حضور آن در فضای مجازی و فراهم‌کردن زمینه انتقال آن به نسل‌های آینده باشد؛ اقداماتی که در کنار پاسداشت میراث تاریخی، می‌توانند به تداوم و پویایی زبان ازبکی در افغانستان و میان جوامع مهاجر کمک کنند.
