به گزارش ایراف، رباب فاطمه رسماً از ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۴ میزان ۱۴۰۵) فعالیت خود را به‌عنوان نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد در امور افغانستان و رئیس یوناما آغاز کرده است. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، انتصاب او را در ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرده بود. فاطمه جانشین روزا اوتنبایوا، دیپلمات و رئیس‌جمهور پیشین قرقیزستان، شده است؛ زنی که از سال ۲۰۲۲ رهبری مأموریت سازمان ملل در افغانستان را بر عهده داشته است.
انتصاب رباب فاطمه در مقطعی صورت میگیرد که افغانستان با مجموعه‌ای از چالش‌های سیاسی، اقتصادی، انسانی و حقوق بشری روبه‌رو است. در چنین شرایطی، ریاست جدید یوناما مسئولیتی فراتر از مدیریت یک دفتر سازمان ملل دارد و باید میان پیگیری مأموریت این سازمان، تعامل با مقام‌های طالبان، حمایت از حقوق مردم افغانستان و هماهنگی کمک‌های بین‌المللی توازن برقرار کند.
رباب فاطمه کیست؟
رباب فاطمه از دیپلمات‌های باسابقه بنگلادش است که بیش از سه دهه در حوزه دیپلماسی دوجانبه و چندجانبه، سیاست‌گذاری، حمایت‌گری و اجرای برنامه‌های بین‌المللی فعالیت کرده است. او پیش از انتصاب به‌عنوان نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در امور افغانستان، سمت معاون دبیرکل سازمان ملل و نماینده عالی این سازمان در امور کشورهای کمترتوسعه‌یافته، کشورهای در حال توسعه محصور در خشکی و کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه را بر عهده داشت.
وی از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ نماینده دائم بنگلادش در سازمان ملل متحد در نیویورک بود. او در این دوره ریاست هیئت اجرایی صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) در سال ۲۰۲۰ و ریاست هیئت اجرایی نهاد زنان سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ را بر عهده داشت. وی همچنین در سال ۲۰۲۲ به‌عنوان نخستین زن، ریاست کمیسیون صلح‌سازی سازمان ملل را بر عهده گرفت و معاونت هفتادوهفتمین نشست مجمع عمومی این سازمان را نیز در کارنامه خود ثبت کرد.
از سوی دیگر، او از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۱ نماینده منطقه‌ای سازمان بین‌المللی مهاجرت در جنوب آسیا بود و در فاصله سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ نیز به‌عنوان مشاور منطقه‌ای این سازمان در امور جنوب و جنوب‌غرب آسیا و تغییرات اقلیمی و مهاجرت فعالیت کرد. وی پیش‌تر ریاست بخش حقوق بشر دبیرخانه کشورهای مشترک‌المنافع در لندن را نیز بر عهده داشت. رباب فاطمه بخشی از تجارب خود را در حوزه مهاجرت و حقوق مهاجرین کسب کرده است.
فاطمه همچنین از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ سفیر بنگلادش در ژاپن بود و در وزارت خارجه این کشور و نمایندگی‌های دیپلماتیک بنگلادش در نیویورک، ژنو، پکن و کلکته ماموریتهای مختلفی انجام داده است. او دارای مدرک کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل و دیپلماسی از مدرسه حقوق و دیپلماسی فلچر دانشگاه تافتس آمریکا و مدرک کارشناسی علوم اجتماعی از دانشگاه کانبرا است.
روزا اوتنبایوا؛ نماینده پیشین سازمان ملل در افغانستان
روزا اوتنبایوا، دیپلمات و رئیس‌جمهور پیشین قرقیزستان، در سپتامبر ۲۰۲۲ به‌عنوان نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در امور افغانستان و رئیس یوناما منصوب شد. او پیش از این، در عرصه سیاست و دیپلماسی قرقیزستان فعالیت کرده و تجربه ریاست‌جمهوری و وزارت خارجه این کشور را نیز در کارنامه خود داشت.
اوتنبایوا در دوران مأموریت خود، مسئولیت پیگیری تعامل سازمان ملل با مقام‌های طالبان و انتقال نگرانی‌های جامعه جهانی درباره وضعیت افغانستان را بر عهده داشت. حقوق زنان و دختران، بحران انسانی، کمک‌های بشردوستانه، مشارکت سیاسی و چگونگی تعامل بین‌المللی با حکومت طالبان از محورهای مهم فعالیت یوناما در دوره او بود.
یوناما چه مأموریتی دارد و چرا این جایگاه مهم است؟
هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان، معروف به یوناما، در ۲۸ مارس ۲۰۰۲ و بر اساس قطعنامه ۱۴۰۱ شورای امنیت سازمان ملل تأسیس شد. این نهاد یک مأموریت سیاسی ویژه سازمان ملل است و با نیروهای حافظ صلح تفاوت دارد؛ وظیفه اصلی آن کمک به مردم افغانستان از طریق فعالیت‌های سیاسی، هماهنگی بین‌المللی و پیگیری موضوعات انسانی و حقوق بشری است.
بر اساس مأموریت مصوب شورای امنیت، یوناما در حوزه‌های مختلفی از جمله تسهیل کمک‌های بشردوستانه، حمایت از حقوق بشر، پیگیری برابری زنان و دختران، تقویت حکمرانی فراگیر، حمایت از ثبات اقتصادی و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای فعالیت می‌کند.
اهمیت جایگاه نماینده ویژه دبیرکل در این است که این مقام، مسئول هدایت سیاسی مأموریت سازمان ملل در افغانستان و انتقال ارزیابی‌ها و نگرانی‌های این سازمان به دبیرکل و شورای امنیت است. نماینده ویژه همچنین در تعامل با مقام‌های طالبان، نهادهای مدنی، گروه‌های مختلف جامعه افغانستان و کشورهای منطقه نقش محوری دارد.
با توجه به محدودیت‌های اعمال‌شده بر زنان و دختران، نیازهای گسترده بشردوستانه، وضعیت بازگشت‌کنندگان و مهاجران، مشکلات اقتصادی و اختلاف‌نظرهای بین‌المللی درباره نحوه تعامل با طالبان، مدیریت این مأموریت با مجموعه‌ای از اولویت‌های هم‌زمان روبه‌رو است. از یک سو، تداوم کمک‌رسانی و جلوگیری از تشدید بحران انسانی باید ادامه یابد و از سوی دیگر، سازمان ملل بایستی تامین کننده و مدافع حقوق بشر، حقوق زنان و تبیین کننده آزادی بیان در افغانستان تحت حاکمیت طالبان باشد.
چالش‌های پیش‌روی رباب فاطمه
رباب فاطمه در حالی مسئولیت یوناما را بر عهده گرفته که نحوه تعامل جامعه جهانی با طالبان همچنان یکی از مسائل اصلی سیاست بین‌المللی درباره افغانستان است. کشورهای مختلف درباره شیوه و سطح این تعامل دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ در عین حال، نیازهای انسانی مردم افغانستان و ضرورت پیگیری حقوق اساسی آنان، از موضوعات مهم دستور کار سازمان ملل باقی مانده است.
یکی از چالش‌های اصلی فاطمه، حفظ کانال‌های ارتباطی با مقام‌های طالبان و در عین حال پیگیری مطالبات سازمان ملل در زمینه حقوق بشر، به‌ویژه حقوق زنان و دختران، خواهد بود. هماهنگی میان نهادهای مختلف سازمان ملل و سازمان‌های امدادرسان، انتقال ارزیابی‌های میدانی به شورای امنیت و تقویت همکاری با کشورهای منطقه نیز از دیگر حوزه‌های مهم مسئولیت او به شمار می‌رود.
تجربه فاطمه در دیپلماسی چندجانبه، سازمان بین‌المللی مهاجرت و نهادهای مرتبط با حقوق بشر و توسعه می‌تواند در پیشبرد این مأموریت مورد استفاده قرار گیرد؛ با این حال، میزان موفقیت یوناما به عوامل متعددی از جمله همکاری مقام‌های رسمی طالبان، ارتباط با فعالان مدنی و فرهنگی، حمایت کشورهای عضو سازمان ملل و شرایط سیاسی و انسانی داخل کشور وابسته خواهد بود.
در نهایت، آغاز مأموریت رباب فاطمه فرصتی برای ارزیابی دوباره چگونگی پیشبرد اهداف سازمان ملل در افغانستان و میزان اثرگذاری دیپلماسی بین‌المللی در شرایط کنونی این کشور است.
