امانالله واکمن، تحلیلگر سیاسی افغانستان و دکترای روابط بینالملل در گفتوگو با ایراف، با اشاره به جایگاه ویژه سراجالدین حقانی در ساختار امنیتی و حاکمیتی طالبان گفت: پکتیا، خوست و پکتیکا از گذشته حوزه اصلی نفوذ شبکه حقانی به شمار میروند و بخش عمده فرماندهان نزدیک به این جریان در همین مناطق مستقر هستند. از همین رو، انتخاب پکتیا برای برگزاری نشست فرماندهان وفادار به سراجالدین حقانی اتفاقی نبوده و ارتباط مستقیمی با شرایط امنیتی اخیر دارد.
نشست پکتیا؛ واکنش طالبان به تحولات امنیتی اخیر
واکمن توضیح داد که طی روزهای گذشته، گروهی از مخالفان طالبان از مسیر شهرستان چترال پاکستان وارد افغانستان شدند و در مناطقی از ولایت بدخشان، از جمله شهرستانهای یفتل بالا و زیباک، درگیریهایی را با نیروهای طالبان آغاز کردند. به گفته وی، این تحرکات موجب افزایش فشار امنیتی بر حکومت طالبان شده و رهبران این گروه را به سمت ایجاد هماهنگی بیشتر میان فرماندهان سوق داده است.
این دانشآموخته روابط بینالملل افزود: «به نظر میرسد سفر حقانی به شرق افغانستان با هدف ایجاد انسجام میان فرماندهان وابسته به شبکه حقانی، ارزیابی شرایط میدانی و برنامهریزی برای مقابله با تهدیدات احتمالی انجام شده است. با توجه به هممرز بودن ولایتهای پکتیا، خوست و پکتیکا با پاکستان، طالبان ناچار است برای هرگونه تحول امنیتی در این مناطق آمادگی لازم را داشته باشد.»
تشدید تنش با پاکستان؛ مهمترین دلیل برگزاری نشست پکتیا
واکمن با بیان اینکه نشست اخیر فرماندهان طالبان بیش از هر چیز واکنشی به تحولات اخیر در روابط کابل و اسلامآباد است، اظهار داشت: اختلافات میان دوطرف دیگر صرفاً در سطح سیاسی باقی نمانده و به تقابلهای امنیتی و نظامی نیز کشیده شده است.
وی افزود: «پاکستان طی ماههای گذشته چندین بار مناطقی در افغانستان، از جمله ولایتهای پکتیا و پکتیکا را هدف حملات هوایی قرار داده است. این اقدامات موجب افزایش بیاعتمادی میان دوطرف شده و روابط طالبان و پاکستان را وارد مرحلهای پیچیدهتر کرده است.»
این کارشناس روابط بینالملل ادامه داد: زمانی که یک کشور تلاش میکند همسایه خود را بیثبات کند، طبیعی است که طرف مقابل نیز به دنبال ایجاد ظرفیتهای بازدارنده باشد. از این منظر، نشست حقانی را باید تلاشی برای هماهنگی فرماندهان و افزایش آمادگی طالبان در برابر تهدیدات امنیتی دانست.
روابط طالبان با همسایگان؛ تنش با پاکستان، تعامل محتاطانه با ایران
واکمن با اشاره به روابط طالبان با سایر کشورهای همسایه گفت: برخلاف پاکستان، طالبان در حال حاضر با دیگر همسایگان خود وارد تقابل نظامی نشده است. به گفته وی، روابط این گروه با جمهوری اسلامی ایران اگرچه خالی از اختلاف و بیاعتمادی نیست، اما دوطرف همچنان تلاش میکنند تعاملات خود را در چارچوب منافع مشترک، بهویژه در حوزه اقتصادی، حفظ کنند.
وی تصریح کرد: «رابطه تهران و طالبان را نمیتوان یک رابطه راهبردی دانست؛ بلکه بیشتر رابطهای عملگرایانه و تاکتیکی است. سطح بیاعتمادی میان دوطرف همچنان بالاست و موضوعاتی مانند حقآبه هیرمند، برخی مسائل مرزی و نگرانیهای امنیتی همچنان از محورهای اختلاف محسوب میشوند، اما این اختلافات تاکنون به سطح رویارویی نظامی مشابه آنچه میان طالبان و پاکستان وجود دارد، نرسیده است.»
جایگاه حقانی در تشکیلات طالبان
این کارشناس ارشد روابط بینالملل در پاسخ به این پرسش که آیا حضور میدانی سراجالدین حقانی را میتوان تلاشی برای تقویت جایگاه سیاسی او در ساختار قدرت طالبان دانست، گفت: «به اعتقاد من چنین برداشتی درست نیست. جایگاه حقانی در ساختار طالبان از پیش تثبیت شده است و او به دلیل سابقه شبکه حقانی و جایگاه پدرش، جلالالدین حقانی، از نفوذ قابل توجهی در این گروه برخوردار است.»
وی افزود: «شبکه حقانی از گذشته دارای ساختار تشکیلاتی مشخصی بوده و همچنان یکی از مهمترین ارکان نظام طالبان محسوب میشود. بنابراین اقدامات اخیر حقانی را نباید به معنای تلاش برای رقابت با رهبر طالبان یا کسب جایگاه بالاتر در هرم قدرت تعبیر کرد.»
داعش در افغانستان دیگر نقش تعیینکنندهای ندارد
این تحلیلگر مسائل افغانستان درباره پیام نشست اخیر برای گروههای مسلح فعال در شرق افغانستان نیز اظهار داشت: «تحریک طالبان پاکستان (TTP) اساساً ارتباط نزدیکی با طالبان افغانستان دارد و روابط دوطرف همچنان برقرار است، اما درباره داعش خراسان شرایط متفاوت است.»
وی توضیح داد: «پس از شکستهای سنگینی که داعش در عراق و سوریه متحمل شد، بخشی از نیروهای این گروه تلاش کردند در افغانستان حضور پیدا کنند. در آن مقطع نیز برخی بازیگران غربی امیدوار بودند از افغانستان به عنوان بستری برای گسترش فعالیتهای داعش در آسیای مرکزی، ایران، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان استفاده کنند.»
به گفته وی، داعش در سالهای گذشته عملیاتهای خونینی را در ولایت ننگرهار، کابل و منطقه دشت برچی انجام داد و تلاش کرد با ایجاد فضای رعب و وحشت جایگاه خود را تثبیت کند، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت، این گروه ضربات سنگینی متحمل شد.
واکمن تصریح کرد: «در شرایط کنونی، داعش به معنای یک تشکیلات سازمانیافته و اثرگذار در افغانستان حضور ندارد و فعالیتهای آن به حداقل رسیده است؛ به گونهای که میتوان گفت نقش این گروه در مقایسه با سالهای گذشته تقریباً به صفر نزدیک شده است.»
نشست پکتیا بیانگر نگرانی طالبان از تهدیدات امنیتی است
وی در ادامه با اشاره به اهداف امنیتی نشست فرماندهان شبکه حقانی در پکتیا گفت: «برگزاری چنین نشستی به روشنی نشان میدهد که رهبران طالبان نسبت به تحرکات مخالفان و تهدیدهای امنیتی بیتفاوت نیستند.»
او افزود: «هرچند مخالفان طالبان از نظر تعداد محدود هستند، اما درگیریهای اخیر در بدخشان نشان داد که این گروهها همچنان توان ایجاد ناامنی در برخی مناطق را دارند. به همین دلیل طالبان تلاش میکند با افزایش هماهنگی میان فرماندهان، انسجام تشکیلاتی خود را حفظ کرده و مانع گسترش فعالیت مخالفان شود.»
اختلافات داخلی طالبان به مرحله تقابل نرسیده است
واکمن در پاسخ به این پرسش که آیا تحرکات اخیر حقانی را میتوان در چارچوب اختلافات داخلی طالبان تحلیل کرد، گفت: «در داخل طالبان درباره برخی موضوعات، از جمله آموزش دختران، اشتغال زنان و برخی مسائل اجتماعی اختلاف دیدگاههایی وجود دارد، اما این اختلافات هرگز به اندازهای نبوده که موجودیت نظام طالبان را تهدید کند.»
وی ادامه داد: «رهبران طالبان به خوبی میدانند که تضعیف هر یک از جریانهای اصلی این گروه، به تضعیف کل ساختار حاکمیت آن منجر خواهد شد. به همین دلیل اختلافات خود را عمدتاً در داخل مجموعه حلوفصل میکنند و اجازه نمیدهند این اختلافات به رویارویی علنی تبدیل شود.»
این کارشناس روابط بینالملل ادعا کرد: «طی نزدیک به پنج سال گذشته، با وجود انتشار گزارشهایی درباره اختلاف میان رهبران طالبان، هیچگاه نشانهای از شکاف جدی یا درگیری سازمانیافته میان جریانهای اصلی این گروه مشاهده نشده است.»
به باور وی، اختلافاتی که گاهی میان فرماندهان محلی و حکومت مرکزی طالبان دیده میشود، بیشتر بر سر مسائل اقتصادی، مدیریت معادن و منابع درآمدی است و این موارد نیز تاکنون به بحران سیاسی در درون طالبان تبدیل نشده است.
سراجالدین حقانی، سرپرست وزارت کشور طالبان، اخیرا با سفر به ولایت پکتیا با شماری از فرماندهان و مسئولان نظامی این گروه دیدار کرد. این نشست در شرایطی برگزار شد که طی هفتههای اخیر گزارشهایی از درگیری نیروهای طالبان با گروههای مخالف در ولایت بدخشان و چندین ولایت دیگر و همچنین ادامه تنشهای امنیتی میان طالبان و پاکستان منتشر شده است. همزمان، تحلیلگران معتقدند که تشدید اختلافات کابل و اسلامآباد و نگرانی طالبان از تحرکات مخالفان، موجب افزایش نشستهای امنیتی و نظامی رهبران این گروه در مناطق شرقی و جنوبی افغانستان شده است.
