در روزگار پرآشوب معاصر که جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری به الگوهای وحدتآفرین، عقلانیت دینی و مرجعیت مسئولیتپذیر نیازمند است، نام آیتالله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض به عنوان یکی از برجستهترین مراجع جهان تشیع، یادآور شخصیتی است که دانش، اخلاق، خدمت اجتماعی و تعهد به مصالح امت اسلامی را در عالیترین سطح با یکدیگر پیوند زده است.
آیتالله فیاض که از دامان سرزمین فرهنگپرور افغانستان برخاست و در حوزه علمیه نجف اشرف به یکی از ارکان مرجعیت شیعه تبدیل شد، نمونهای درخشان از ظرفیتهای علمی و معنوی ملت افغانستان در گستره تمدن اسلامی است. ایشان با دههها تدریس، تحقیق و تربیت شاگردان برجسته، سهمی ماندگار در بالندگی فقه و اصول اسلامی ایفا کرده و آثار علمی ارزشمند ایشان همواره مورد توجه محافل حوزوی و دانشگاهی قرار داشته است.
ویژگی ممتاز آیتالله فیاض را باید در جمع میان اصالت علمی و درک نیازهای جامعه معاصر جستجو کرد. ایشان همواره بر نقش دین در تأمین کرامت انسانی، عدالت اجتماعی، همزیستی مسالمتآمیز و دوری از افراطگرایی تأکید داشته و مرجعیت را صرفاً در چارچوب پاسخگویی به مسائل فردی تعریف نکرده، بلکه آن را مسئول هدایت اجتماعی و اخلاقی جامعه دانستهاند.
خدمات این مرجع عالیقدر تنها به عرصه علم و اجتهاد محدود نمیشود. حمایت از مراکز دینی و آموزشی، اهتمام به تربیت نسل جوان، رسیدگی به امور نیازمندان و تلاش برای حفظ وحدت و انسجام اجتماعی از جمله اقدامات ارزشمندی است که نام ایشان را در شمار شخصیتهای اثرگذار جهان اسلام قرار داده است.
در این میان، نقش آیتالله فیاض در حمایت از شعائر حسینی و احیای فرهنگ زیارت به ویژه مراسم باشکوه پیادهروی اربعین، جایگاهی ویژه دارد. اربعین در دهههای اخیر از یک آیین مذهبی به بزرگترین اجتماع فرهنگی و معنوی جهان تبدیل شده است؛ رویدادی که میلیونها انسان از ملیتها، زبانها و فرهنگهای مختلف را حول محور محبت اهل بیت(ع)، ایثار، همدلی و عدالتخواهی گرد هم میآورد. حمایتها و رهنمودهای مراجع نجف اشرف از جمله آیتالله فیاض، نقش مهمی در تثبیت و گسترش این حرکت تمدنی داشته است.
از سوی دیگر، آیتالله فیاض پلی فرهنگی میان دو ملت برادر افغانستان و عراق به شمار میرود. شخصیت علمی و اجتماعی ایشان نشان داده است که مرجعیت دینی میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی، عامل پیوند ملتها و تقویت سرمایههای فرهنگی مشترک باشد. بسیاری از طلاب، پژوهشگران و فرهیختگان افغانستانی از برکات حضور علمی و معنوی ایشان در نجف اشرف بهرهمند شدهاند و این ارتباط همچنان به عنوان یکی از سرمایههای ارزشمند فرهنگی میان دو کشور ادامه دارد.
امروز که از میراث علمی، فقهی، فرهنگی و اجتماعی آیتالله العظمی فیاض سخن میگوییم، در حقیقت از میراث ماندگار مرجعیتی سخن میگوییم که علم را با خدمت، دیانت را با مسئولیت اجتماعی و هویت ملی را با رسالت امت اسلامی درآمیخت. این میراث ارزشمند میتواند الهامبخش نسل جدید عالمان، اندیشمندان و فعالان فرهنگی جهان اسلام در مسیر ساخت آیندهای مبتنی بر دانش، معنویت، همبستگی و کرامت انسانی باشد.
