به گزارش ایراف، این بنای باشکوه که در قلب شهر مزارشریف قرار دارد، هر ساله میزبان هزاران زائر و گردشگر داخلی و خارجی است و در ایام نوروز به کانون اصلی آیینهای سنتی شمال افغانستان تبدیل میشود. گفته میشود که وجه تسمیه شهر مزارشریف نیز به واسطه همین مسجد است.
بر سر در این مسجد، شعری از عبدالرحمن جامی نوشته شده است:
گویند که مرتضی علی در نجف است
در بلخ بیا ببین چه بیت الشرف است
جامی نه عدن گوی نه بین الجبلین
خورشید یکی و نور او هر طرف است
یادگاری از دوره باشکوه تاریخی
مسجد کبود که با نام رسمی روضه شریف شناخته میشود، بر پایه روایتی تاریخی به عنوان محل دفن حضرت علی (ع) شناخته میشود؛ روایتی که در میان بخشی از مردم افغانستان رواج دارد.
باور مردم افغانستان این است که پیکر امام علی(ع) به دستور امام صادق و توسط ابومسلم خراسانی در دوره بنی امیه به این مکان آورده شده و دفن شده است، تا از دستبرد و هتک حرمت در امان بماند. بر اساس این روایت قرار بوده پس از فروکش کردن فتنه، ابومسلم دوباره پیکر را به مکان اصلی منتقل کند، که در این حین کشته میشود.
با گذشت سالها، بخشی از اسناد مبنی بر انتقال پیکر امام علی از نجف به بلخ یافت میشود و سلطان سنجر سلجوقی دستور کاوش میدهد. پس از اندکی کند و کاو به مقبره کوچکی با قفل نقره برمیخورند که روی ان به خط کوفی نوشته شده هذا قبر ولی الله علی اسدالله.
وقتی صندوقچه را باز میکنند با پیکری تر و تازه که آثار زخم بر پیشانی و سر داشته روبرو میشوند. بسیاری با دیدن این صحنه از هوش میروند. پس از این کشف مسجدی خشتی در این محل ساخته میشود.
البته برخی منابع نیز معتقدند این مزار متعلق به شخصی به نام ابوالحسن علی ابن ابیطالب از نوادگان امام سجاد(ع) است که همنام با جدش بوده و از قضا صفات اخلاقی و انسانی مشابهی با امام علی داشته است، از اینرو مزار او به مزارشریف شهرت یافته است.
با وجود اینکه روایت اصلی این است که مزار امام علی در نجف است، با اینحال این مسجد برای مردم افغانستان و مزارشریف اهمیت ویژهای دارد.
مزاری که سلطان سنجر سلجوقی ساخته بود در حمله مغول تا حد زیادی از بین رفت و پس از آن به تل خيران معروف شد.
بنای کنونی مسجد در دوره سلطنت سلطان حسین بایقرا از فرمانروایان تیموری در قرن نهم هجری بازسازی و تکمیل شد.
در دورههای بعد که بخشهایی از مسجد بهدلیل برف و باران و گذشت سالها تخریب شد یا آسیب دید، بخشهایی از مجموعه مرمت شد و توسعه یافت. ساختار فعلی بیشتر مربوط به بازسازیهای سده بیستم میلادی است که با حفظ سبک سنتی، جلوهای تازه به آن بخشید.
یکی از مهمترین بازسازیهای مسجد کبود در دوره بانو گوهرشاد انجام شد، برخی دلیل شباهت زیاد مزارشریف با مسجد گوهرشاد در مشهد را نیز به همین دلیل میدانند. گفته میشود گوهرشاد بیگم پس از سفر به بلخ و زیارت سخی، حاجت گرفت و پس از آن اقدام به بازسازی مسجد کرد.
معماری؛ جلوهای از هنر اسلامی، خراسانی
مسجد کبود نمونهای برجسته از معماری اسلامی در حوزه خراسان تاریخی است. گنبدهای فیروزهای، کاشیکاریهای ظریف با نقوش اسلیمی و هندسی، ایوانهای بلند و صحن وسیع، جلوهای چشمنواز به این مجموعه دادهاند.
در نمای بیرونی، استفاده گسترده از رنگهای آبی و فیروزهای در کنار سفید، ترکیبی آرامشبخش ایجاد کرده که آن را به یکی از زیباترین بناهای مذهبی منطقه بدل کرده است.
منارههای کوتاه اما متقارن، هماهنگی خاصی با گنبد اصلی دارند و صحن بزرگ مسجد، فضای مناسبی برای گردهماییهای مذهبی و آیینی فراهم میکند.
کاشیکاریها با الهام از سنت تیموری، یادآور بناهای تاریخی هرات و سمرقند است و تزیینات خطاطیشده آیات قرآن، ظرافت هنری بنا را دوچندان کرده است.
اهمیت مذهبی و آیینی
مسجد کبود نه تنها یک اثر تاریخی، بلکه مهمترین مرکز مذهبی شمال افغانستان بهشمار میرود. آیین برافراشتن «جهنده بالا» در نخستین روز نوروز، از مشهورترین مراسمهایی است که هر ساله با حضور گسترده مردم و مقامهای محلی برگزار میشود و آغاز سال نو خورشیدی را اعلام میکند.
این مسجد همچنین در اعیاد اسلامی و مناسبتهای مذهبی، محل تجمع هزاران نمازگزار است و نقشی محوری در حیات اجتماعی و فرهنگی مزار شریف ایفا میکند.
علاوه بر این، در تمام فصول سال، مردم افغانستان و گردشگران خارجی برای زیارت یا بازدید به این مسجد میآیند. نکته قابل توجه درباره این مسجد این است که اهل سنت نیز به اندازه شیعیان، این مسجد را مورد احترام و تکریم میدانند.
اهمیت گردشگری
در سالهای اخیر، مسجد کبود به یکی از اصلیترین مقاصد گردشگری افغانستان تبدیل شده است. گردشگران علاوه بر بازدید از بنای تاریخی، از فضای سبز پیرامون، کبوتران مشهور صحن مسجد و بازارهای اطراف نیز دیدن میکنند.
پرندگان سفیدی که در گرداگرد مسجد در حال پرواز هستند، یکی از منحصربهفردترین چشماندازها را میسازند. باور مردم بلخ این است که هر کبوتری با هر رنگی، اگر با نیت نذر در روضه شریف رها شود، سفید میشود.
ترکیب معماری فاخر، باورهای مذهبی و آیینهای سنتی، این مکان را به نمادی از هویت تاریخی بلخ بدل کرده است. برای بسیاری از گردشگران، مزارشریف مترادف با زیارت سخی است و یکی از هدفهای اصلی از سفر به بلخ نیز زیارت همین مسجد است.
روضه شریف، امروز فراتر از یک زیارتگاه، نماد فرهنگی مزار شریف و یکی از شناختهشدهترین تصاویر افغانستان در حافظه تاریخی منطقه به شمار میرود.
