یکی از مهمترین عوامل پیونددهنده مراکز عرضه و تقاضا در بازارهای جهانی، حملونقل ریلی است. از اینرو، این بخش بهعنوان عنصر تداومبخش فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی، نقش مهمی در رشد و توسعه اقتصادی کشورها ایفا میکند.
حملونقل ریلی؛ محرک چرخهای فعالیت اقتصادی
در بسیاری از کشورها، حملونقل ریلی بهعنوان محرک چرخهای فعالیت اقتصادی شناخته میشود و از دو منظر توسعه ملی و قیمت نهایی کالا و خدمات اهمیت ویژهای دارد. حملونقل ریلی میتواند نقش عمدهای در انتقال کالاهای واسطهای میان فعالیتهای کشاورزی، صنعتی و بازرگانی در سطح ملی و بینالمللی داشته باشد و موجب رونق اقتصاد روستایی، منطقهای و ملی شود؛ از جمله در توزیع محصولات کشاورزی و پشتیبانی از صنایع بزرگ.
همچنین ساخت و توسعه مراکز مسکونی، تجاری، آموزشی و تفریحی در اطراف مسیرهای ریلی از دیگر آثار مثبت این بخش است. با توجه به ظرفیت بالا، ایمنی مناسب و مقرونبهصرفه بودن حملونقل ریلی، این صنعت بهعنوان یک بخش پیشران با پیوندهای قوی پسین و پیشین، میتواند موتور اصلی رشد اقتصادی افغانستان باشد.
کشاورزی؛ ستون فقرات اقتصاد افغانستان
براساس گزارشهای بانک جهانی، کشاورزی اساس اقتصاد افغانستان را تشکیل میدهد و ۶۰ درصد درآمد خانوارها از این بخش تأمین میشود. با این حال، به دلیل بازدهی پایین ناشی از کمبود ابزارهای مدرن و پیامدهای جنگ، افغانستان سالانه مقدار زیادی از محصولات کشاورزی، بهویژه آرد و گندم، را از کشورهای دیگر وارد میکند.
سهم صنعت در اقتصاد این کشور به علت نبود زیرساختهای لازم بسیار ناچیز است؛ به همین دلیل سهم تولیدات داخلی در تجارت افغانستان کم بوده و بیشتر کالاهای مورد نیاز از خارج تأمین میشود (مهرگان و همکاران، ۱۴۰۱). فقر، ضعف اقتصادی و کاهش تقاضای کل نیز بهگونهای است که طبق گزارش بانک جهانی، حدود ۱۵ میلیون نفر در ناامنی غذایی بهسر میبرند (بانک جهانی، ۲۰۲۴). افزون بر این، افغانستان کشوری محصور در خشکی و از نظر اقتصادی ضعیف است.
نیاز شدید افغانستان به مراودات اقتصادی
افغانستان بهشدت نیازمند گسترش مراودات تجاری با کشورها، بهویژه کشورهایی است که به آبهای آزاد دسترسی دارند؛ زیرا دسترسی به آبهای آزاد امکان مشارکت فعالتر در تجارت جهانی را فراهم میکند.
موقعیت جغرافیایی افغانستان این پتانسیل را ایجاد میکند که به پلی میان جنوب آسیا و آسیای میانه تبدیل شود. همکاریهای منطقهای، بهویژه در بخش انرژی، برای این کشور حیاتی است؛ زیرا افغانستان میتواند مسیر انتقال انرژی از آسیای میانه به جنوب آسیا باشد و مازاد انرژی این منطقه را به کشورهایی که با کمبود انرژی مواجهاند منتقل کند (احمدزی و مککینا، ۲۰۱۸).
در چنین شرایطی، براساس گزارشهای بانک جهانی و برنامه همکاری اقتصادی منطقهای آسیای مرکزی با حمایت بانک توسعه آسیایی (۲۰۲۱)، توسعه حملونقل ریلی در افغانستان میتواند رشد تولید ناخالص داخلی را از محل ترانزیت و معادن ۲ تا ۳ درصد افزایش دهد و درآمد ترانزیتی سالانه را به بیش از یک میلیارد دلار برساند. این طرح نیازهای حملونقل بخشهای کشاورزی، تولید، معدن و سایر بخشهای اقتصادی را نیز تأمین میکند و دسترسی به شبکههای منطقهای از جمله ایران، روسیه و چین را فراهم میسازد.
اشتغالزایی گسترده و خروج از انزوا
برآوردها نشان میدهد که شبکه ریلی افغانستان بیش از ۵۰ هزار شغل مستقیم و بیش از ۲۰۰ هزار شغل غیرمستقیم ایجاد خواهد کرد. این شبکه با توانایی حمل سالانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون تن بار و اتصال به کریدورهای تجاری آسیای مرکزی و ابتکار کمربند–راه چین، افغانستان را از انزوای جغرافیایی خارج میکند (وزارت امور خارجه افغانستان، ۲۰۲۶).
خط ریلی خواف–هرات؛ پیوندی راهبردی
خط خواف–هرات یکی از مهمترین پیوندهای پیشین در شبکه ریلی افغانستان است. این خط که از سال ۲۰۲۰ عملیاتی شده، هرات را مستقیماً به شبکه ریلی ایران متصل میکند و امکان دسترسی به بنادر مهمی چون چابهار و بندرعباس را فراهم میسازد. این اتصال، هزینه حمل بار را کاهش داده و صادرات معادن شمال افغانستان مانند آهن حاجیگک و زغالسنگ را تسهیل میکند. همچنین ترانزیت کالا از آسیای مرکزی به خلیج فارس را بدون نیاز به مسیرهای طولانیتر ممکن میسازد.
هرات؛ هاب لجستیکی آینده منطقه
براساس گزارش مؤسسه مطالعات راهبردی شرق، این کریدور میتواند پیوند اروپا و ایران با تاجیکستان و آسیای مرکزی را از طریق افغانستان برقرار کند و هرات را به یک هاب لجستیکی مهم تبدیل سازد. این مسیر نقطه آغاز کریدورهایی مانند ایران–افغانستان–تاجیکستان، کریدور پنج کشور (ایران، افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان، چین) و مسیرهای مرتبط با ابتکار کمربند–راه است.
اتصال هرات به ترکمنستان
(تورغندی–هرات) نیز نقش مکمل مهمی دارد. این مسیر که با سرمایهگذاری قزاقستان و ترکمنستان در حال توسعه است، ترکمنستان را از طریق افغانستان به تاجیکستان و ایران متصل میکند و ظرفیت ترانزیت گاز، کالا و انرژی از آسیای مرکزی به جنوب آسیا و خلیج فارس را افزایش میدهد.
این مسیرها با ایجاد پیوندهای پیشین قوی، خروجی حملونقل ریلی (بار ارزان و حجیم) را به ورودی برای بخشهای مولد اقتصاد افغانستان تبدیل کرده و این کشور را از انزوای جغرافیایی خارج میکنند.
حملونقل ریلی؛ بخش پیشرو در نظریه هیرشمن
با توجه به موقعیت جغرافیایی افغانستان، پتانسیل ترانزیت منطقهای و ذخایر عظیم معدنی (مس عینک، آهن حاجیگک، لیتیوم و…)، توسعه شبکه ریلی و کریدورهای تجاری یکی از قویترین ابزارهای ایجاد پیوندهای پسین و پیشین است. طبق نظریه هیرشمن، سرمایهگذاری در حملونقل ریلی در افغانستان دقیقاً همان «بخش پیشرو» است که پیوندهای پسین (ساخت و مواد) و پیشین (معادن، ترانزیت، کشاورزی) را فعال کرده و رشد زنجیرهای ایجاد میکند.
بدون حملونقل ریلی، بهرهبرداری از معادن و تبدیلشدن افغانستان به هاب منطقهای ممکن نیست. گزارشهای بانک جهانی (۲۰۱۲) و بانک توسعه آسیایی (۲۰۲۱) نیز بر اهمیت حملونقل ریلی در افغانستان بهعنوان جایگزینی برای کمکهای خارجی تأکید دارند.
بیشتر بخوانید:
شرایط انتقال مهاجران افغان به فنلاند؛ هیچگونه ثبت نام عمومی وجود ندارد
بحران انسانی در افغانستان؛ کمک ۱۴۳ میلیون دلاری سازمان ملل به تابآوری و معیشت
