سید مرتضی افقه، اقتصاددان و استاد دانشگاه در گفتوگو با ایراف، درباره کریدورهای ریلی و جادهای کشور گفت: «این کریدورها فقط در شرایط بسیار بحرانی که ما با آن مواجه هستیم میتواند بخشی از مشکلات را کاهش دهد، البته اگر به خوبی پیش برود که من شخصاً زیاد مطمئن نیستم. اصولاً یک کشور در شرایط عادی باید تجارت انجام دهد تا بتواند سطح رفاه خود را بالا ببرد و این تجارت هم بر اساس مبانی علمی انجام میشود؛ یعنی باید دید مزیت نسبی با کدام کشور دارد. وقتی ما مجبور میشویم تنها با یک، دو یا سه کشور تجارت کنیم، این به معنای شقالقمر کردن نیست، بلکه تلاشی است برای حداقل کردن مشکلات.»
وی افزود: «کشوری مثل افغانستان که جزو کشورهای ثروتمند محسوب نمیشود و اقتصاد آن متکی به تکنولوژی نیست، اما برای بخشی از صادرات ما که عمدتاً مواد غذایی هستند و بخشی از بنگاههای اقتصادی ما که بتوانند کالاهای خود را به این کشور برسانند، میتواند مفید باشد؛ اما مشکل دیگر ما که ریشه بسیاری از مشکلات اقتصادی فعلی است، ناکارآمدیهای اداری، اجرایی، بروکراسی و مدیریت ضعیف است. بنابراین تصویب یک کریدور به معنای اجرای آن نیست؛ همانطور که چشمانداز ۲۵ ساله اصلاً تحقق نیافت و از شش برنامه اجرا شده، فقط حدود ۳۰ درصد پیشرفت داشته است. اینها بیشتر آرزوهایی هستند که ما به نوشتن آنها عادت کردهایم، اما اگر واقعاً اجرا شود، میتواند بخشی از ناکامیهای موجود در شرایط تحریمی را کاهش دهد.»
سید مرتضی افقه درباره تأثیر این کریدورها بر اقتصاد ایران که تحت تحریم است، توضیح داد: «اگر درست اجرا شود و افغانستان هم همکاری کند، چون کریدور نیازمند اقدامات اجرایی و زیرساختهای خاص است، بخشی از بنگاههای کوچک و متوسط ما که سهم قابل توجهی در تولید ملی و اشتغال کشور دارند، میتوانند تقویت شوند. این بنگاهها از تکنولوژیهای کاربر استفاده میکنند و اشتغالزا هستند، برخلاف بنگاههای بزرگ. اگر همه چیز به خوبی پیش برود، بخشی از موانع کسبوکار که سالهاست حل نشده، کاهش مییابد و بنگاههای کوچک و متوسط مرتبط با صادرات کالاهایی که افغانستان متقاضی آنها است، میتوانند در شرایط تحریمی از ورشکستگی نجات یابند.»
۶۰ تا ۷۰ هزار طرح نیمهتمام داریم
این استاد دانشگاه درباره تأثیر کاهش تنشهای منطقهای بر جذب سرمایهگذاریهای خارجی نیز گفت: «من جزو افرادی نیستم که خیلی روی جذب سرمایه خارجی تاکید کنم. دلیلش این است که کشوری که نتواند از سرمایههای خود استفاده کند، حق ندارد حرف از سرمایهگذاری خارجی بزند. ما خودمان سرمایهها را با مشکلاتی که ایجاد میکنیم، از کشور فراری میدهیم و سرمایههایی هم که در کشور هستند، غالباً تلف میشوند؛ شما حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار طرح نیمهتمام دارید که این یعنی اتلاف سرمایه.»
افقه ادامه داد: سرمایهگذاری خارجی زمانی توجیه دارد که ما تکنولوژی لازم را نداشته باشیم و نیاز باشد سرمایهگذار خارجی با تکنولوژی خاص را دعوت کنیم یا نیروی متخصص برای پروژهای کم داشته باشیم. در غیر این صورت، بحثهای انحرافی سرمایهگذاری خارجی که برخی اقتصاددانها مطرح میکنند، به واقع شقالقمر نیست. با این حال، اگر دو شرط رعایت شود؛ یعنی اجرای درست پروژه و فضای سیاسی و امنیتی مناسب، سرمایهگذاری خارجی میتواند مفید باشد. در غیر این صورت، حتی سرمایهگذار داخلی هم در شرایط جنگی سرمایهگذاری نمیکند، چه برسد به سرمایهگذار خارجی.»
همکاری مرزی با افغانستان، فرصتی برای رونق سیستان و بلوچستان
سید مرتضی افقه درباره همکاری اقتصادی با افغانستان و استفاده از ظرفیتهای مرزی سیستان و بلوچستان گفت: «به طور بالقوه میتواند برای منطقه محروم سیستان و بلوچستان زمینههای رونق و اشتغال ایجاد کند، اما حداقل من به عنوان یک اقتصاددان و شما به عنوان رسانه، سالهاست با این حرفهای تکراری مواجه هستید. وقتی شوروی فروپاشید، انبوهی از کشورهای آسیای میانه آماده بودند که کالاهای ما را بپذیرند و تحولات زیادی ایجاد شود.
وقتی صدام سقوط کرد، استانهای مرزی خوزستان و کرمانشاه زمینه داشتند که به عراق صادر کنند و عراقیها هم شدیداً مشتاق بودند، اما ناکارآمدیهای اداری، اجرایی و بروکراسی مانع شد که ما نتوانیم از این فرصتها به خوبی استفاده کنیم.»
او افزود: این وضعیت در مورد همکاری با افغانستان هم صدق میکند؛ اگر این ناکارآمدیها مانع نشوند، این همکاری میتواند زمینه اشتغال و رونق را برای استانهای محرومی مثل سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی فراهم کند.
این استاد دانشگاه درباره مسیرهای منطقهای و کاهش هزینه مبادلات تجاری توضیح داد: «طبیعی است که اولویت هر کشوری کاهش هزینهها است. یکی از هزینههای مهم در هر مبادله تجاری، هزینه حمل و نقل است. بنابراین اولویت تجارت با کشورهای همسایه که هزینه حمل و نقل به حداقل میرسد، کاملاً منطقی است. اگر سرمایهگذاری در این زمینه به خوبی پیش رود، از جنبههای مختلف میتواند مفید باشد. یکی از آنها کاهش هزینه حمل و نقل است، اما شاید مهمتر این است که اکثر استانهای مرزی ما چه شرق، چه غرب، چه جنوب عمدتاً محروم هستند. مراوده با کشورهای همسایه میتواند رونق اقتصادی برای این مناطق محروم ایجاد کند.»
کشور نیاز به تحول نهادی در عرصه اقتصاد دارد
سید مرتضی افقه درباره تبدیل ایران به هاب ترانزیتی منطقه و اصلاحات لازم داخلی گفت: «خیلی کارها باید انجام شود. اول نظام حکمرانی باید اصلاح شود؛ یعنی نظام ارزشی کشور باید تحول پیدا کند و رفاه و معیشت مردم اولویت اول شود. بعد، نظام انتخاب و انتصاب مدیران و کارگزاران حاکمیت باید توسعهمحور باشد و قوانین و مقررات تسهیلکننده رونق اقتصادی و تجارت اصلاح شوند. سیستمهای انتخاباتی و ساختارهای حکومتی فعلی چندان کمککننده نیستند. اگر قرار است تحولی رخ دهد، هم نگرشها باید تغییر کنند و هم ساختارهای مدیریتی، قانونی و اداری و بروکراسی باید متحول شوند. اینگونه بسیاری از مشکلات داخلی حل میشوند و میتوانیم از ظرفیتهای کشور در تجارت خارجی بهره ببریم.»
توسعه روابط مرزی با افغانستان تحول خوبی ایجاد میکند
سید مرتضی افقه در پایان گفتوگو با ایراف درباره روابط ایران و افغانستان و تمرکز سرمایهگذاری گفت: «در شرایط محدود فعلی، اگر کشوری آماده نباشد با تحریمها همکاری کند یا زیر بار نرود، تعامل با آن دشوار است. افغانستان به دلیل روابط خود با آمریکا ممکن است همکاری کند و بسیاری از کالاهای ما در آنجا بازار دارند. تمرکز سرمایهگذاری روی این کشور برای تجارت میتواند کمککننده باشد، به شرط آنکه صرفاً قرارداد اداری نبندیم و بعد آن را بسپاریم به ادارات ناکارآمد. تأثیرات معیشتی این همکاری روی مناطق مرزی، مخصوصاً سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی که از محرومترین استانها هستند، میتواند تحول خوبی ایجاد کند؛ بعد از حدود ۳۰ سال محرومیت این استانها، چنین توسعهای بسیار ارزشمند خواهد بود.»
گفتنی است که روابط تجاری و ترانزیتی ایران و افغانستان سابقهای طولانی دارد و مسیرهای ارتباطی شرق ایران از گذشته بخشی از شبکه تاریخی تجارت منطقهای بودهاند. در دوره معاصر نیز این پیوندها ادامه یافته و افغانستان طی دهههای اخیر به یکی از مقاصد مهم صادرات غیرنفتی ایران تبدیل شده است. توسعه زیرساختهای حملونقل میان دو کشور، از جمله افتتاح راهآهن خواف–هرات در سال ۱۳۹۹، نشاندهنده تلاش برای تقویت اتصال ترانزیتی و افزایش مبادلات اقتصادی است؛ موضوعی که همچنان بهعنوان ظرفیتی مهم برای رونق مناطق مرزی شرق ایران و گسترش تجارت منطقهای مطرح میشود.
