به گزارش ایراف، به نقل از گزارش تحلیلی تایمز آف سنترال آسیا، پروژه عظیم کانال قوشتپه در شمال افغانستان که با هدف آبیاری صدها هزار هکتار زمین کشاورزی در حال اجراست، اکنون به یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث در آسیای مرکزی تبدیل شده است.
این کانال که آب خود را از رودخانه آمودریا تأمین میکند، به دلیل پیامدهای بالقوهاش برای کشورهای پاییندست، ازبکستان و ترکمنستان، و حتی تأثیرات غیرمستقیم بر قزاقستان، در مرکز توجه تحلیلگران منطقهای قرار گرفته است.
پیامدهای فرامرزی بدون سازوکار مشترک
در این تحلیل تأکید شده که افغانستان عضو هیچیک از چارچوبهای رسمی مدیریت و تخصیص آب آمودریا در دوران پساشوروی نیست.
به همین دلیل، گفتوگو درباره اثرات احتمالی قوشتپه خارج از هرگونه سازوکار چندجانبه رسمی انجام میشود؛ وضعیتی که کارشناسان آن را «پیامدهای فرامرزی بدون مکانیزم فرامرزی» توصیف میکنند.
به باور تحلیلگران، نبود یک پلتفرم مشترک برای ارزیابی پروژههای آبی در مراحل اولیه، باعث شده زیرساختهای بزرگ منطقهای بدون هماهنگی و بدون بررسی اثرات مشترک پیش بروند.
این خلأ نهادی، نگرانیها درباره آینده امنیت آبی آسیای مرکزی را افزایش داده است.
هشدار قزاقستان درباره تأثیرات بر سیردریا و دریای آرال
در کنفرانس بینالمللی «امنیت آبی و استفاده از آبهای فرامرزی» که اخیراً در آستانه برگزار شد، مقامهای قزاقستان نسبت به پیامدهای بلندمدت قوشتپه هشدار دادند.
اسلان عبدرائمف، معاون وزیر منابع آب قزاقستان، اعلام کرد که انحراف بخش قابل توجهی از آب آمودریا میتواند ازبکستان را به برداشت بیشتر از سیردریا وادار کند؛ اقدامی که در نهایت دسترسی قزاقستان به آب را ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش میدهد.
او تأکید کرد که این روند میتواند فشار بیشتری بر حوضه آسیبپذیر دریای آرال وارد کند؛ دریاچهای که طی دههها به دلیل برداشتهای بیرویه آب، به یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی جهان تبدیل شده است.
عظمتخان امیرتایف، رئیس حزب «بایتاق» قزاقستان نیز گفت که قوشتپه ممکن است ۲۵ تا ۳۰ درصد از جریان آمودریا را منحرف کند؛ رقمی که میتواند توازن هیدرولوژیک منطقه را بهطور جدی برهم بزند.
ابعاد فنی و گستره اثرگذاری کانال
کانال قوشتپه با طول ۲۸۵ کیلومتر و عرض حدود ۱۰۰ متر، قرار است سالانه تا ۱۰ میلیارد مترمکعب آب از آمودریا برداشت کند که معادل یکچهارم جریان متوسط این رودخانه است.
این حجم از آب قرار است بیش از ۵۰۰ هزار هکتار زمین را در شمال افغانستان آبیاری کند.
کارشناسان میگویند چنین برداشت عظیمی، بدون هماهنگی منطقهای، میتواند زنجیرهای از پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی را در سراسر آسیای مرکزی رقم بزند؛ از تشدید خشکی در پاییندست گرفته تا افزایش رقابت بر سر منابع آب.
ضرورت مشارکت افغانستان در سازوکارهای چندجانبه
در تحلیل تایمز آف سنترال آسیا تأکید شده که مشارکت افغانستان در گفتوگوهای منطقهای نه تنها سوءظنها را کاهش میدهد، بلکه میتواند به مشروعیتبخشی به پروژههای زیربنایی این کشور کمک کند.
این مشارکت همچنین از سیاسیشدن آب جلوگیری کرده و پایداری بلندمدت کانال را تضمین میکند.
به باور نویسنده، این موضوع به معنای «معامله آب در برابر به رسمیت شناختن» نیست، بلکه یک محاسبه عملگرایانه برای کاهش ریسکهای خارجی و حفظ حاکمیت ملی است.
ابتکار قزاقستان برای ایجاد یک نهاد بینالمللی آب
در این گزارش به ابتکار قزاقستان برای ایجاد «سازمان بینالمللی آب» در چارچوب سازمان ملل اشاره شده است؛ نهادی که میتواند به عنوان یک مجرای بیطرف برای ارزیابی فنی پروژههای آبی فرامرزی عمل کند.
کانال قوشتپه میتواند نخستین پرونده آزمایشی چنین نهادی باشد.
تحلیل تایمز آف سنترال آسیا نتیجه میگیرد که قوشتپه نیازمند دراماتیزهکردن رسانهای نیست، بلکه نیازمند گفتوگوی نهادی و همکاری فنی است.
برای کشورهای آسیای مرکزی، مشارکت افغانستان در سازوکارهای چندجانبه آب نه تهدید، بلکه فرصتی برای کاهش ریسکها و تقویت امنیت غذایی و آبی منطقه است.
در چشمانداز بلندمدت، ثبات افغانستان پیشنیاز توسعه پایدار و همگرایی عمیقتر در آسیای مرکزی ارزیابی میشود.
