به گزارش ایراف، طرح پیشنهادی ایجاد منطقه آزاد تجاری صنعتی بینالمللی سهجانبه میان ایران، افغانستان و چین، با محوریت استان خراسان جنوبی، یک فرصت استراتژیک بینظیر برای توسعه پایدار شرق ایران و تقویت پیوندهای اقتصادی منطقهای محسوب میشود. این طرح که از دلِ درک عمیق از پتانسیلهای ژئوپلیتیک منطقه برخاسته است، گامی محوری در جهت تقویت همکاریهای اقتصادی منطقهای ایران به شمار میرود و میتواند منافع اقتصادی و سیاسی قابل توجهی را برای کشورهای منطقه بویژه افغانستان و ایران به همراه داشته باشد.
بر اساس اظهارات مرتضی ذاکریان، مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی، هدف اصلی این طرح، خنثیسازی مؤثر تحریمها به موازات توسعه اقتصادی و تعمیق روابط منطقهای تعریف شده است. این پیشنهاد در جریان سفر اخیر رئیسجمهور به خراسان جنوبی مطرح و پس از تأیید ایشان و دریافت چراغ سبز از وزارت اقتصاد، اکنون در مرحله پیگیری جدی اداری قرار دارد. این طرح بر فلسفهی همافزایی ظرفیتهای سهجانبه استوار است.
همچنان پویایی این طرح از سوی مقامات حکومت طالبان نیز مورد استقبال قرار گرفته است؛ چنانکه احمد اسلام جار، والی طالبان در هرات، اخیراً طی سفری به گذرگاه مرزی دوغارون تایباد، با مقامات محلی خراسان رضوی دیدار و از منطقه آزاد تجاری این گذرگاه بازدید به عمل آورد.
در این گزارش تحلیلی، با تمرکز بر مزیتهای ژئوپلیتیک استان خراسان جنوبی به عنوان هاب اتصالدهنده، به بررسی ساختار، اهداف، و منافع تفکیکشده این طرح سهجانبه برای ایران، افغانستان و چین خواهیم پرداخت.
جایگاه ژئوپلیتیک و مزیت رقابتی خراسان جنوبی
به گفته مرتضی ذاکریان، موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد خراسان جنوبی، مزیت رقابتی حیاتی را برای تبدیل شدن به کانون اتصال سه جریان اقتصادی بزرگ فراهم میآورد. این نقشآفرینی استراتژیک، که مورد تأکید مقامات منطقهای نیز هست، در سه بُعد اصلی تعریف میشود: نخست، هممرزی مستقیم با افغانستان که خراسان جنوبی را به دروازه اصلی کریدورهای ترانزیتی آسیای میانه و قفقاز تبدیل میکند. دوم، دسترسی حیاتی به شریانهای ریلی و جادهای کشور که این استان را در مسیر اتصال به خلیج فارس و اقیانوس هند قرار داده و تسهیلکننده ترانزیت شمال به جنوب است. سوم، جایگاه کلیدی این منطقه در بخش زمینی طرح عظیم کمربند و جاده چین که اتصال منطقهای به سمت شرق آسیا را تقویت میبخشد.
نقش ایران در این طرح
به باور کارشناسان اقتصادی، همکاری ایران، چین و افغانستان در این طرح بر پایه فلسفه همافزایی ظرفیتها و اصل مکملیت متقابل بنا شده است، که هدف اصلی آن، همزمان با توسعه منطقهای، ایجاد اهرمهایی برای خنثیسازی تأثیرات تحریمها است. و نقش ایران به عنوان تسهیلگر و ضامن امنیت کریدور تعریف میشود. ایران با فراهمسازی زیرساختهای ترانزیتی زمینی و ریلی (شمال-جنوب)، امکان دسترسی مستقیم و کمهزینه برای چین و افغانستان به آبهای آزاد را فراهم میآورد.
منافع اصلی کشورهای سهگانه از اجرای طرح منطقه آزاد
منافع جمهوری اسلامی ایران: فعالسازی این منطقه به عنوان یک هاب ترانزیتی محوری، جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ایران را به عنوان پلی میان چین و افغانستان ارتقا داده و درآمد ارزی قابل توجهی از عوارض ترانزیت و خدمات مرزی کسب خواهد کرد. به باور مدیرکل اقتصاد خرسان جنوبی جذب سرمایهگذاریهای مصوب (تاکنون ۷۰ میلیون دلار) منجر به توسعه اقتصادی و اشتغالزایی گسترده در استانهای شرقی شده و این منطقه به عنوان یک «آزمایشگاه اقتصادی»، جذب سرمایهگذاریهای فناوریمحور چین و تسهیل صادرات غیرنفتی ایران را میسر میسازد.
منافع افغانستان: این طرح فرصتی حیاتی برای برونرفت از چالشهای زیرساختی افغانستان و توسعه اقتصاد متکی بر کشاورزی و معادن محسوب میشود. این پروژه دسترسی پایدار و کمهزینهای را به بازارهای جهانی از طریق بنادر ایران تضمین کرده و وابستگی به مسیرهای شمالی یا مسیرهای طولانیتر از طریق پاکستان را کاهش میدهد. علاوه بر این، افغانستان از طریق این کریدور میتواند از سرمایهگذاریهای مستقیم کلان چین در زیرساختهای حیاتی خود بهرهمند شود.
منافع جمهوری خلق چین: این منطقه به عنوان یک پایگاه لجستیکی کلیدی، مسیر زمینی کمهزینهتر و امنتری را برای دسترسی چین به بازارهای ایران، افغانستان و در نهایت جنوب آسیا را فراهم میآورد. این پروژه بخشی از استراتژی بلندمدت «ابتکار کمربند و جاده» است.
مقیاس و چشمانداز طرح
ابعاد این طرح بسیار گسترده است؛ مجموع جمعیت سه کشور و کشورهای منطقه به حدود سه میلیارد و ۳۳۰ میلیون نفر میرسد که تقریباً ۴۰ درصد جمعیت جهان را در بر میگیرد. این حوزه همچنین بیش از ۲۱ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را در اختیار دارد. ذاکریان تأکید کرده است که این طرح بر مبنای برابری و منافع مشترک طراحی شده تا هر سه کشور با حفظ جایگاه خود، در مسیر توسعه منطقهای و تقویت ثبات اقتصادی گام بردارند.
در نهایت، طرح منطقه آزاد تجاری صنعتی بینالمللی سهجانبه با محوریت خراسان جنوبی، فراتر از یک پروژه اقتصادی صرف، یک اهرم ژئواستراتژیک برای منطقه محسوب میشود. این ابتکار با بهرهگیری از موقعیت منحصربهفرد جغرافیایی خراسان جنوبی به عنوان پیونددهنده اصلی، پتانسیل عظیم اقتصادی سه کشور ایران، افغانستان و چین را در قالب یک مدل همکاری مکمل و پایدار شکوفا میسازد. اجرای موفقیتآمیز این طرح نه تنها به خنثیسازی مؤثر تحریمها و تسریع توسعه اقتصادی شرق ایران کمک شایانی خواهد کرد، بلکه برای افغانستان، این طرح دسترسی پایدار و کمهزینهای را به بازارهای جهانی از طریق ترانزیت امن فراهم میآورد و توسعه زیرساختهای صادراتی آنها را تضمین میکند.
