به گزارش ایراف، این مجموعه طبیعی که در ولایت بامیان و در ارتفاعی بیش از ۳۰۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد، نخستین پارک ملی ثبتشده افغانستان است و سالهاست نام آن بهعنوان نماد طبیعت افغانستان در ذهن گردشگران داخلی و خارجی نقش بسته است.
موقعیت جغرافیایی و مسیر دسترسی
بند امیر در حدود ۷۵ کیلومتری غرب شهر بامیان واقع شده و از طریق یک مسیر کوهستانی به این شهر متصل میشود. مسیر دسترسی، اگرچه در سالهای اخیر بهبود نسبی یافته، اما همچنان در برخی فصلها بهویژه زمستان و اوایل بهار دشوار است. همین دشواری دسترسی، تا حدی به حفظ بکر بودن منطقه کمک کرده و مانع از هجوم بیرویه گردشگران شده است.
قرار گرفتن بند امیر در میان درهها و ارتفاعات سنگی، چشماندازی منحصربهفرد ایجاد کرده است؛ چشماندازی که در آن، آبهای فیروزهای در تضاد با کوههای خاکستری و صخرهای، تصویری کمنظیر از طبیعت افغانستان را به نمایش میگذارد.
ساختار طبیعی و دریاچهها
بند امیر از شش دریاچه اصلی تشکیل شده است که بهوسیله سدهای طبیعی از جنس تراورتن از یکدیگر جدا شدهاند. این سدها در طول هزاران سال و بر اثر رسوب مواد معدنی موجود در آب شکل گرفتهاند و از نظر زمینشناسی پدیدهای نادر محسوب میشوند. دریاچههای اصلی عبارتاند از: بند ذوالفقار، بند هیبت، بند پودینه، بند قنبر، بند غلامان و بند پنیر.
رنگ آب این دریاچهها، بسته به فصل، زاویه نور خورشید و میزان مواد معدنی، از آبی لاجوردی تا فیروزهای و سبز تغییر میکند؛ ویژگیای که بند امیر را به یکی از زیباترین مناظر طبیعی منطقه تبدیل کرده است.
ریشههای تاریخی و باورهای مذهبی
بند امیر تنها یک پدیده طبیعی نیست؛ بلکه در ذهن و باور مردم محلی، پیوندی عمیق با تاریخ مذهبی و اسطورهای دارد. بر اساس روایات رایج، نام «امیر» به حضرت علی (ع) نسبت داده میشود و گفته میشود که ایشان با ضربه ذوالفقار، این بندها را برای مهار سیلاب ایجاد کرده است.
همین باورها سبب شده بند امیر برای بسیاری از مردم، مکانی مقدس تلقی شود و احترام ویژهای نسبت به آن وجود داشته باشد؛ احترامی که در گذشته به حفاظت طبیعی منطقه نیز کمک کرده است.
ثبت بهعنوان پارک ملی و اهمیت گردشگری
بند امیر در سال ۲۰۰۹ میلادی بهعنوان نخستین پارک ملی افغانستان ثبت شد. این اقدام، نقطه عطفی در توجه رسمی به حفاظت از منابع طبیعی کشور به شمار میرود.
بند امیر از نظر گردشگری، قابلیت تبدیلشدن به یکی از قطبهای اصلی اکوتوریسم در آسیای مرکزی را دارد. امکان قایقسواری محدود، عکاسی طبیعت، پیادهروی در مسیرهای کوهستانی، کمپینگ و آشنایی با فرهنگ بومی محلی، تنها بخشی از جذابیتهای این منطقه است.
در سالهای گذشته، بند امیر میزبان هزاران گردشگر داخلی و شمار قابلتوجهی گردشگر خارجی بوده است. بسیاری از این گردشگران، بند امیر را یکی از شگفتانگیزترین مناظر طبیعی دیدهشده در عمر خود توصیف کردهاند.
نقشی جامعه محلی
ساکنان محلی، نقشی کلیدی در حفاظت و معرفی بند امیر دارند. در سالهای گذشته، مشارکت جامعه محلی در مدیریت پارک ملی، نمونهای موفق از مدیریت مشارکتی منابع طبیعی در افغانستان محسوب میشد.
فروش صنایع دستی، ارائه خدمات ابتدایی گردشگری و راهنمایی مسافران، از جمله منابع درآمدی مردم منطقه بوده است.
با این حال، ناپایداری سیاستها و کاهش گردشگری، این روند را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
نبود تبلیغات بینالمللی، محدودیتهای سفر و تصویر امنیتی کشور، مانع از شکوفایی کامل این جاذبه طبیعی شده است.
بند امیر بهمثابه نماد هویت ملی
فراتر از کارکرد گردشگری، بند امیر جایگاهی نمادین در هویت فرهنگی و طبیعی افغانستان دارد. این مجموعه، یادآور ظرفیتهای عظیم و کمتر دیدهشده کشوری است که اغلب با جنگ و بحران شناخته میشود. بند امیر نشان میدهد افغانستان، علاوه بر تاریخ پرتنش، سرزمینی پر از جاذبههای گردشگری خاص و منحصر به فرد نیز است و چنانچه مورد توجه قرار گیرد، میتواند به یکی از قطبهای گردشگری منطقه تبدیل شود.
آینده بند امیر و ضرورت نگاه راهبردی
آینده بند امیر، بیش از هر چیز، به نوع نگاه سیاستگذاران، مدیران محلی و جامعه بینالمللی نسبت به مقوله گردشگری و حفاظت از میراث طبیعی افغانستان وابسته است.
تجربه کشورهای منطقه نشان میدهد که پارکهای ملی، در صورت مدیریت اصولی، میتوانند همزمان نقش حفاظتی، آموزشی و اقتصادی ایفا کنند. بند امیر نیز از این قاعده مستثنی نیست و میتواند به الگویی برای توسعه پایدار در افغانستان تبدیل شود.
برنامهریزی راهبردی برای بند امیر، مستلزم ایجاد توازن میان حفاظت محیطزیست و بهرهبرداری گردشگری است. افزایش بیضابطه بازدیدکنندگان، بدون زیرساخت و مقررات مشخص، میتواند به فرسایش سدهای طبیعی تراورتنی، آلودگی آب و تخریب زیستبوم منطقه منجر شود؛ خطری که تجربه آن در برخی پارکهای ملی جهان بهخوبی شناخته شده است.
زیرساختها؛ حلقه مفقوده توسعه گردشگری
یکی از اصلیترین موانع توسعه گردشگری در بند امیر، کمبود زیرساختهای پایه است. نبود اقامتگاههای استاندارد، خدمات بهداشتی کافی، مسیرهای ایمن پیادهروی و مراکز اطلاعرسانی، تجربه گردشگران را محدود میکند.
هرچند همین سادگی و بکر بودن برای بخشی از گردشگران جذاب است، اما برای تبدیل بند امیر به یک مقصد پایدار و بینالمللی، ارتقای حداقلی زیرساختها ضروری به نظر میرسد.
ایجاد اقامتگاههای بومگردی با مشارکت جامعه محلی، میتواند هم اشتغالزایی ایجاد کند و هم از تخریب گسترده طبیعت جلوگیری نماید. چنین الگویی، در صورت نظارت دقیق، امکان حفظ هویت فرهنگی منطقه را نیز فراهم میکند.
نگاهی به آینده بند امیر بامیان
شهر باستانی بامیان، با ترکیب کمنظیری از تاریخ، فرهنگ و طبیعت، ظرفیت تبدیلشدن به قطب اصلی گردشگری افغانستان را دارد و بند امیر، قلب تپنده این ظرفیت محسوب میشود.
بند امیر، بیش از آنکه صرفاً مجموعهای از دریاچهها باشد، نمادی از آن چیزی است که افغانستان میتواند باشد؛ کشوری با طبیعتی نفسگیر، تاریخی عمیق و مردمی که در دل دشواریها، میراث خود را حفظ کردهاند.
حفاظت از بند امیر، تنها حفاظت از یک جاذبه گردشگری نیست، بلکه پاسداشت بخشی از هویت طبیعی و فرهنگی افغانستان است؛ هویتی که اگر بهدرستی دیده و روایت شود، میتواند آیندهای متفاوت را رقم بزند.
